جلوه علما
	جلوه هاي سياسي اجتماعي علما

گلشن ابرار
 
روايت آزادي
حسن ابراهيم زاده
شيخ محمد بن حسن حر عاملي در سال 1033 ق . در روستاي ((مشغره )) از توابع جبع چشم به جهان گشود. صاحب اعيان الشيعه درباره اين منطقه مي نويسد:
((جبع يکي از مراکز مهم عامل است که شخصيتهاي ارزنده اي همچون شيخ بهايي و شهيد ثاني ، تحويل جامعه اسلامي داده است ))(643)
دياري که شيخ حر عاملي در آن چشم به جهان گشود يکي از سرزمينهاي تشيع و عالم پرور است که تشيع آن ريشه در تبعيد ابوذر دارد. شيخ حر عاملي در امل الامل در اين باره مي نويسد: ((هنگامي که در زمان عثمان ابوذر به شام تبعيد شد و مدتي در آنجا ماند گروه زيادي در آن سامان شيعه شدند. سپس معاويه او را به روستاها تبعيد کرد و او به جبل عامل آمد و از آن روز مردم به تشيع رو آوردند.(644)گذشته از اين ، قاضي نورالله شوشتري مي افزود: ((... هيچ قريه اي از آن نيست که جمعي از فقها و فضلاي اماميه در آنجا نباشند.))(645)
از تبار حر
سر سلسله خاندان شيخ حر عاملي ((حر بن يزيد رياحي )) نخستين قرباني عشق حسين عليه السلام در روز عاشوراست . شيخ حر در خانه ((آل حر)) قامت راست کرد. خانه اي که سخاوت بارزترين خصلت اهل آن به شمار مي رفت و روي گشاده و اخلاق نيکوي آنان زبانزد عام و خاص بود و نسل در نسل به عنوان حاملان در گرانبهاي علم و ادب و پرچم شهادت و شهامت شناخته مي شدند. مي نويسند: ((خاندان شيخ حر عاملي خانداني است که از قديم خانه علم و معرفت بوده و افراد برجسته زيادي از آن جوشيده است و تا امروز از آن مي جوشد و به موجب سخاوت و اخلاق نيک ممتاز است .))(646)علامه اميني مي نويسد: ((از اين خاندان گوهر خيز (حر) مرداني برخاسته اند که دير زماني بر مسند دانش و تقوا نشسته اند و مشعل هدايت دين آموز و دنيا ساز، پيشوا و رهبر و دانشمند و پرهيزکار بودند.))(647)
گويا دست تقدير روزگار بر آن بود که او در يکي از بهترين نقاط معنوي و از ميان معنوي و از ميان بهترين خاندان پا به عرصه گيتي نهد.
در محضر معرفت
هيچ کس منکر اين مساله نيست که وارثت در شکل گيري شخصيت کودک بي تاثير نيست و خانواده اولين کلاس درس زندگي است . شيخ حر پاکي و لطافت را تنها از يک سو به ارث نبرده بود. مادرش طلايه دار زهد و تقوا به شمار مي رفت بلکه در زمره اديبان وفاضلان زمان خود و داراي مرتبه بلندي بود. آيه الله العظمي سيد شهاب الدين مرعشي (ره ) در سجع البلابل درباره خانواده مادر شيخ مي نويسد: ((مادر بزرگوار حر عاملي دختر علامه شيخ عبدالسلام فرزند حر است که دختري فاضل و اديب بود.))
شيخ حر درباره پدربزرگ مادري خود مي نويسد: ((او دانشمندي عظيم الشان و بلند پايه و زاهدي عابد و پارسا و فقيهي حديث دان و مورد اعتماد بود که زهد و عبادت هيچ کس به او نمي رسد. او در فقه و ادبيات عرب استادي زبر دست بود.))(648)
گذشته از زهد و پارسايي پدر بزرگ مادري اش که همراه شير مادر زاهدش به او ارث رسيده بود شيخ حر از پدر بزرگ پدري خود نيز شهادت را چون سر سلسله اين خاندان حر بن يزيد بن رياحي به ارث برده بود. شهيد شيخ علي فرزند محمد حر عاملي مشغري پدر بزرگ شيخ حر عاملي است . شيخ حر عاملي درباره پدر بزرگ اديب و دانشمندش مي نويسد: ((او عالمي فاضل و بود و عابدي ستوده کردار و عظيم الشان و شاعر کارآزموده و اديب تحصيلاتش نزد شيخ حسن (مولف کتاب معالم ) و سيد محمد (مولف مدارک ) و ديگر استادانش صورت گرفت ... نويسندگان رياض العلماء و روضات الجنات ، نجوم السماء و ديگر فرهنگ هاي رجال از او تجليل کرده و نوشته اند که بر اثر مسموميت شهيد شد.))(649)از اين شهيد بزرگ چهار فرزند بر جاي ماند.
1- شيخ حسين که داراي فضل و دانش و شيواگويي و شاعر و فردي شايسته بود.
2- شيخ محمد که به گفته شيخ حر عاملي فاضلي دانشمند و محققي دقيق و حافظ قرآن و عابد و شاعري کارآزموده و اديب و شخصي مورد اطمينان بود.
3- شيخ حسن (پدر بزرگوار شيخ حر عاملي ) شيخ حر درباره ويژگيهاي اين پدر فرزانه و عالم خود مي نويسد: ((او دانشمندي فاضل و زبردست و ماهر و شايسته و اديب و فقيه و مورد اعتماد بود. وي حافظ قرآن و آشنا به رشته هاي علوم عربي و فقه و ادب بود. مردم در مسائل فقهي بويژه مسائل ارث به او مراجعه مي کردند.)) (650)
تحصيلات
حضرت آيه الله مرعشي نجفي نام علما و دانشمنداني که شيخ حر در محضر آنان را زانوي ادب زده و در دروس مختلف از آنان کسب فيض نموده با مفتخر به گرفتن اجازه نقل روايت شده است در مقدمه کتاب اثبات الهداه به رشته تحرير در آورده است ؛ که به طور فشرده به آن اشاره مي شود.
1- علامه شيخ حسن حر عاملي (پدر بزرگوارش )
که در محضر او درس خوانده و از او روايت نقل کرده است .
2- علامه شيخ محمد حر (عموي او) علاوه بر درس فراگيري ، از او روايت نقل مي کند.
3- علامه شيخ عبدالسلام (جد مادري )
4- علامه شيخ علي فرزند محمود مشغري عاملي
5- علامه شيخ زين الدين فرزند محمد بن حسن فرزند شهيد ثاني
6- علامه شيخ حسين فرزند محمد بن حسن ظهير الدين عاملي ظهيري
7- علامه سيد حسن حسيني عاملي
8- علامه شيخ عبدالله فوشي حر
9- علامه مجلسي (ره ) که مشهورترين و بزرگترين استادان شيخ حر عاملي بوده و غواص درياهاي اخبار و احاديث شمرده مي شود. شيخ حر در موارد زيادي در کتاب امل الامل تصريح کرده که از مرحوم مجلسي حديث نقل کرده است .
10- فيض کاشاني (ره ) که زينت فقهاي حديث شناس و الگوي سالکان است . تصريح به نام وي را به خط برخي از شاگردان او ديده ام .
11- علامه مولي محمد طاهر فرزند محمد حسن شيرازي نجفي ، نويسنده کتابهاي مشهور مثل ((حجه الاسلام در شرح تهذيب الاحکام )) و ((حکمه العارفين )) و ((قواعد الدينيه در حکماء صوفيه )) و غير اينها. شيخ حر به شاگردي نزد اين استاد در کتاب امل الامل تصريح کرده است .
12- علامه شيخ علي مولف ((الدرالمنثور)) از نوادگان شهيد ثاني
13- علامه سيد علي فرزند علي موسي عاملي
14- علامه محقق آقا حسين خوانساري ، شارح کتاب دروس
15- علامه سيد هاشم بحراني ، صاحب تفسير البرهان
16- علامه مولا محمد کاشاني مقيم قم .
اولين اجازه و اولين کتاب
شيخ حر در بيان طرق نقل رواياتي که به ائمه اطهار مي رسد، مي نويسد:
((من کتابها را از گروهي که يکي از آنان شيخ بزرگوار و مورد اطمينان و پرهيزکار ابو عبدالله الحسين فرزند حسن بن يونس ظهير الدين عاملي است با گرفتن اجازه از او (اولين کسي که در سال 1051 به من اجازه داده ) نقل مي کنم .)) (651)
با نگاهي به تاريخ تولد شيخ واين جمله شايستگي و درايت ، تقوا و فضيلت وي را پيش از پيش در مي يابيم که چگونه هنوز که هيجده بهار از عمرش ‍ نگذشته از مرد بزرگي چون يونس بن ظهيري عاملي اجازه نقل روايت دريافت مي کند.
با بيان اين مطلب که در اعصار پيش به دليل در دسترس نبودن وسايل ارتباط جمعي و معرفي دانشوران علوم ديني به اقشار ديگر اجازه نقل حديث سند تقوا، راستگويي و فضيلت آنان به شمار مي رفته است و مي توان سيماي فرزانه الهي شيخ حر را در اين سن و به مفاد اين اجازه به نظاره نشست . در اين زمان شيخ حر که از ذوق ادبي و خدادادي و همچنين نثري زيبا و روان برخوردار بود قلم به دست گرفت تا اولين اثر خود را در کنار خوشه چيني از محضر علماي عصر به رشته تحرير در آورد.
تاليفات و آثار شيخ
جواهر السنيه
در نخستين گام و در اولين تجربه نگارشي به جمع آوري احاديث قدسي که همان کلام خداوند متعال است ، مي پردازد و چند سالي را در تدوين اين احاديث به صورت کتابي مستقل مي کوشد. او در تنظيم اين اثر گرانبها نخست به قول پروردگار پيرامون انبيا - از حضرت آدم عليه السلام تا خاتم مرسلين صل الله عليه و آله - و سپس احاديث مربوط به ائمه اطهار رو مي کند و در خاتمه کتاب را با احاديث اخلاقي (در تاريخ 1056)(652)به پايان مي رساند شيخ حر عاملي در قسمتي از مقدمه آن مي نويسد: ((... البته اينها در ميان علما، به احاديث قدسي معروف هستند هر چند من پيشتر نديده بودم که آنها را در يک کتاب جمع و نشر کرده باشند. از همين رو علاقه مند شدم به اينکه نخستين کسي باشم که آنها را در يک کتاب جمع کرده است ...))(653)
صحيفه ثانيه
شيخ حر عاملي در مقدمه اين کتاب مي نويسد: ((صحيفه سجاديه کامل که قسمتي از دعاهاي امام زين العابدين عليه السلام را در بردارد به مهمات دين و دنيا مربوط است . من به خاطر علاقه اي که براي جمع و ترکيب اين دعاهاي پراکنده و متفرق داشتم در صحيفه دوم ساير دعاهاي آن حضرت را که علماي بزرگوار نقل کرده اند، گرد آوردم . پس بر شما باد که اين صحيفه شريف را با اولي همراه داشته ، آنها را تلاوت کني .)) (654)
((محدث جزايري در اول شرح ملحقات صحيفه مي نويسد بايد جمع احاديث قدسي را (برادر قرآن ) و صحيفه ثانيه را (خواهر قرآن ) نام نهاد.))(655)
شيخ حر دفتر نگارش خود را با ((کلام خدا)) دعاهاي ((امام سجاد عليه السلام )) آغاز کرد و از آن پي ده ها کتاب ارزشمند را به جامعه شيعي تحويل داد که حتي معرفي اختصاري هر يک در اين مقال نمي گنجد. نکته اي که در بيشتر آثار شيخ حر ديده مي شود تقسيم بندي فصلها و بخشهاي آنهاست که به عدد معصومين يا ائمه اطهار به دوازده يا چهارده قسمت فصل بندي و تقسيم نموده است . اين امر نشان از عشق و علاقه او حتي به عددي است که يادآور وجود آن بزرگواران است .
الايقاظ من الهجعه برهان علي الرجعه
شيخ آقا بزرگ درباره اين کتاب مي نويسد: شيخ در امل الامل مي گويد:
((اين کتاب حاوي بيش از ششصد حديث و شصت و چهار آيه و ادله بسياري از قدما و متاخرين و جواب شبهات در اين موضوع است .))
((شيخ حر در سال 1075 نگارش اين کتاب را به اتمام رساند.))(656)
خلق الکافر
شيخ بزرگ مي نويسد:
((... (مولف در اين کتاب ) آنچه در زميننه خلقت کافر به ذهنش رسيده است به رشته تحرير در آورده است ... در آن به ذکر احاديثي پرداخته است که نهي از بحث در قضا و قدر و امر به تکلم در مساله بداء شده است .))(657)
القوائد الطوسيه
شيخ حر در مقدمه اين کتاب مي نويسد:
((اين کتاب پاسخ برخي از احاديث مشکل و درهاي تحقيق بعضي از مسائل پيچيده اي است که اهل علم و کمال در زمان اقامتم در طوس سوال نموده اند...))(658)
بدايه الهدايه
شيخ حر عاملي پيرامون انگيزه نگارش اين کتاب مي نويسد:
((گروهي از برادران مومن که خواهان حق و حقيقت بودند از من در خواست کردند تا در حد توان احاديث مربوط به واجبات و محرمات را جمع آوري نمايم و در مواردي جزئي مستحبات و مکروهات و مباحثات ... برگرفته از روايات ائمه اطهار... در اين زمينه به طور خلاصه آورده شود و...))(659)
امل الامل
شيخ در جلد دوم اين کتاب (ص 370) انگيزه نگارش اين اثر را رويايي ذکر مي کند که در سال ورود به مشهد (1073 ه‍ق ) ديده است . او به دليل مشاغل بسيار 23 سال بعد آن را به رشته تحرير در مي آورد. در اين باره نوشته اند:
شروع تاليف اين کتاب سال 1096 ه‍ق و پايانش اول جمادي الثاني 1097 بوده است . شرح حال علماي جبل عامل که شيخ در اين کتاب نگاشته 209 نفر و از علماي غير جبل عامل 1110 نفر است .))(660)
اثبات الهدايه
اين کتاب در اثبات نبوت و امامت و بيان معجزات پيامبر اکرم صل الله عليه و آله و ائمه اطهار، از آثار شيرين و خواندني است که در 7 جلد به چاپ رسيده و برخي از جلدها به همت حجه الاسلام نصرالهي و برخي ديگر به قلم فقيه فرزانه حضرت آيت الله جنتي ترجمه شده است . شيخ در مقدمه کتاب مي نويسد:
((من به کتابي که در اين باب کافي باشد و آنچه را عقلا به گرد آوردنش ‍ علاقه مندند... دست نيافتم بلکه ديدم اين مطالب در وادي پراکندگي پنهان مانده و کسي که بخواهد بر آنها مطلع شود محتاج به صرف وقت زيادي است .))
هدايه الامه
شيخ حر در مقدمه اين کتاب مي نويسد: ((... اين کتابي حاوي احکامي که براي هر فرد ضرورت دارد... اين کتاب را به خاطر پاسخگويي و در خواست گروهي از برادران ديني به رشته تحرير در آورده ام ...))(661)ديگر کتابهاي شيخ حر عاملي عبارتند از:
- تعليقه اي بر کتاب مزار تاليف علامه نسب شناس مرحوم سيد شرف الدين علي حسيني مرعشي حائري (متوفاي 1316 ق )
- کتاب الفصول المهمه في اصول الائمه . در بردارنده قواعد کلي که از ائمه عليه السلام درباره اصول دين و فروع دين و طب و اصول فقه و غيره وارد شده و بيش از هزار باب است و به چاپ رسيده است .
- کتابي در رد صوفيه ، يکهزار حديث موجود در آن به طور عام يا خاص در رد صوفيه است .
- کتاب اجازات : در بردارنده انبوه اجازه هاي پيشينيان است .
- کتاب کشف التعميه في حکم التسميه : پيرامون ناميدن حضرت مهدي به نام اصلي اوست که همنام پيامبر اکرم صل الله عليه و آله است .
- کتابي در اثبات اينکه نماز جمعه واجب عيني است . (در رد نظر علامه محمد ابراهيم نيشابوري )
- کتاب نزهه الاسماع في الاجماع : اقسام و احکام اجماع در آن بيان شده است .
- کتابي در احوال اصحاب شايسته و ستايش شده پيامبر و ائمه عليهم السلام .
- کتابي درباره منزه بودن امامان معصوم از فراموشي و سهو
- کتابي در رد نظرات اهل سنت
- وصيت به پسرش علامه شيخ محمد رضا (به شيوه کشف المحجه علامه سيد بن طاووس )
- کتابي پيرامون زيارتگاهها و زيارتنامه ها
- کتابي در اخلاق : کتاب طهاره الاعراق ابن مسکويه را شرح داده و رواياتي که از ائمه اطهار وارد شده بر آن افزوده است .
- کتاب در ابطال مساله عموميت داشتن ((حديث منزلت ))
- ديوان امام زين العابدين عليه السلام که اشعار امام را گردآوري و به ترتيب حروف تنظيم کرده است . (در بمبئي چاپ شده است )
- حاشيه بر کتاب کافي مرحوم کليني
- حاشيه بر کتاب ((من لايحضره الفقيه )) مرحوم شيخ صدوق
- حاشيه بر کتاب تهذيب شيخ طوسي (ره )
- حاشيه بر استبصار شيخ طوسي (ره )
- رساله اي در مناظره خود با بعضي از علماي اهل سنت در سفر حج
وسائل الشيعه
اما کتابي که شيخ حر را با آن و آن را با شيخ حر مي شناسيم کتاب گرانسنگ ((وسائل الشيعه )) است . اين اثر يکي از کتابهاي مرجع در زمينه احاديث اهل بيت است که از اعتبار و اعتماد خاصي در ميان کتابهاي حديثي برخوردار است . در اين کتاب ، نويسنده روش خاص خود را بکار برده و احاديث فقهي که فقها در استنباط احکام شرعي بدان نيازمندند و بر آنها تکيه مي زنند جمع آوري کرده است و شمار آنان به بيست هزار حديث مي رسد که شيخ حر از مصادر و کتب معتبر شيعه چون اصول کافي ، من لايحضره الفقيه ، استبصار، تهذيب و کتب ديگر که شمار آنها به هفتاد منبع و ماخذ مي رسد جمع آورده است . شيخ حر کتاب را با احاديثي در مقدمه عبادات افتتاح کرده و سپس بر طبق کتب فقهي آن را از بحث طهارت تا مبحث طهارت تا مبحث بيان ديه ها تقسيم بندي نموده است .
شيخ حر 3/2 اين کار بزرگ را در زادگاهش ((مشغر)) به رشته تحرير در آورد و در سال 1088 در مشهد مقدس آن را به اتمام رساند. اين سال براي شيخ سال پرکار و پربرکتي محسوب مي شد. چرا که در اين سال ((فهرست وسائل الشيعه )) را نيز تدوين نمود. اين موضوع که شيخ سه بار اين کتاب را از نظر گذرانده و به نگارش در آورده است از نکته هايي است که سزاوار است هر محقق و نويسنده آن را فرا روي خويش قرار دهد. در بيان جايگاه اين کتاب همين بس که از روزي که اين سرچشمه به نگارش در آمده منبع و ماخذ تمام مجتهدان و کتاب مرجع عالماني است که آخرين مرحله رسيدن به قله اجتهاد را طي مي کنند. بر اين کتاب از سوي بزرگان تعليقه هاي بسياري نگاشته شده که شايد شيخ حر خود نخستين کسي است که براي ابهام زدايي پيرامون برخي از مطالب آن پيشقدم شده است و ((تحرير وسائل الشيعه نهاده است .
در عظمت اين کتاب تنها به يک بيت از شعر علامه اميني درباره کتاب اکتفا مي کنيم .
((هذا صراط الهدي ما ضل سالکه
 
الي المقاصد بل تسويه الرتب ))(662)
 
اين کتاب راه هدايت است که رهروش گمراه نمي شود
 
به هدف مي رسد و بلکه به مقامي عالي تر دست مي يابد.
 
شاعر اهل بيت 
شيخ حر را بايد از شاعران شيعه بر خواند که قله فقاهت او لطافت باران شعرش را تحت الشعاع قرار داده است . چرا که او خود مي گويد:
علمي و شعري اقتتلا اصطلاحا
 
فخضع الشعر لعلمي راغما
 
و العلم يابي ان اعد شاعرا
 
و الشعر يرضي ان اعد عالما
 
دانش و شعرم با هم به جنگ و ستيز برخواستند
شعرم به رغم دانشم در مقابل آن خضوع کرد
دانشم مانع مي شد که من شاعر به حساب آيم
ولي شعرم خشنود مي شد که من عالم به شمار آيم
شيخ آقا بزرگ درباره ديوان شعر او مي نويسد: ((ديوان شعرش به بيست هزار بيت شعر مي رسد که به ترتيب حروف الفبا منظم گشته و با اين جمله زيبا شروع مي شود: (الحمدلله الذي جعل نجوم المعاني مصابيح سماء الافکار) (ستايش خدا را که ستارگان معاني را چراغ آسمان انديشه قرار داد) (663)
کلمات منظوم شيخ را به دو قسمت مي توان تقسيم کرد. نخست ابيات کوتاه که مي توان از سه نوع ذيل ياد کرد.
1- تاريخ چهارده معصوم
2- در باب زکات
3- در معاني و بيان
دوم : منظومه هاي بسيار در علوم مختلف که سيد احمد حسيني در مقدمه امل الامل چنين آورده است .
1- منظومه در مسائل ميراث (بسيار طولاني است )
2- در مسائل هندسه و رياضيات
3- تاريخ تولد ائمه ، وفات و مناقب آنان
4- اخلاق و مواعظ
5- مسائل اصول الفقه
و نيز منظومه هايي در مسائل کلام ، نحو، صرف ، نجوم و... ديوان امام زين العابدين عليه السلام . (664)
محل تدريس و شاگردان شيخ 
شيخ حر تنها مرد تتبع ، تحقيق و نگارش نبود بلکه در تدريس و تربيت شاگردان از مردان موفق زمان خود به شمار مي رفت . محل تدريس او در مشهد مقدس ، صحن حضرت ثامن الائمه بود. گرچه به درستي از عدد شاگردان شيخ اطلاعي در دست نيست . از مکان و گفتار هم عصران شيخ اينچنين به نظر مي آيد که درس شيخ يکي از با شکوه ترين کلاسهاي درس در عصر وي بوده است . از شمار بسيار شاگردان و آنان که از شيخ حر روايت نقل کرده اند مي توان به افراد ذيل اشاره کرد:
1- شيخ مصطفي حويزي فرزند عبدالواحد بن سيار حويزي
2- دو فرزندش شيخ محمد رضا و شيخ حسن
3- سيد محمد حسيني اعرجي فرزند محمد باقر
4- سيد محمد فرزند محمد بديع رضوي
5- مولا محمد فاضل مشهدي فرزند محمد مهدي
6- سيد محمد موسوي عاملي فرزند بن علي بن محيي الدين
7- مولا محمد صالح فرزند محمد باقر قزويني مشهور به (روغني )
8- مولا محمد تقي عبدالوهاب استر آبادي مشهدي (متوفي 1058 ه‍ق )
9- مولا محمد تقي دهخوار قاني قزويني
10- سيد محمد بن احمد حسيني گيلاني
11- مولا حسن بن محمد طاهر قزويني طالقاني
12- سيد نورالله جزايري (متوفي 1158 ه‍ق )
13- محدث مولا محمد صالح هروي
14- حاج محمود ميمندي
15- شيخ محمود بن عبدالسلام المعني (665)
16- علامه مجلسي (صاحب بحار الانوار)
17- شيخ ابوالحسن بن محمد النباطي العاملي
18- سيد محمد بن زين العابدين موسوي عاملي
فرزندان شيخ حر
در اين باره مي نويسند: ((فرزندان و دامادهاي شيخ حر عاملي خاندان بزرگي را در مشهد تشکيل مي دادند که در راس اين خاندان فرزندش شيخ حسن قرار داشت . او در حديث و علوم متداول آن روزگار سخنان تازه اي داشت و بعد از پدرش به مراجعات مردم و برطرف کردن نيازهاي ايشان همت گمارد.)) (666)
فرزندان شيخ حر عبارتند از:
1- علامه شيخ حسن عاملي
2- علامه شيخ احمد عاملي
3- علامه شيخ محمدرضا که از دانشمندان و مفسران عصر خود به شمار مي رفت . شيخ حر داراي فرزندان دختر و پسر ديگري بوده است که شرح حال آنان بدرستي براي ما، معلوم نيست .
هجرت 
چهل سال از عمر پربار شيخ حر عاملي مي گذشت که او براي زيارت مرقد مطهر امام هشتم عليه السلام از ((مشغر)) عازم ((مشهد)) شد. اما چيزي نگذشت که با واقعيتهاي جامعه آن روز تشيع در ايران روبرو گشت . شيخ حر با آنکه از واژه شاه و شاهي نفرت داشت و عزلت و رياضت را بر حضور و رياست ترجيح مي داد. در حساس ترين برهه تاريخ تشيع به ديگر عالمان شيعه اقتدا کرد و با پذيرفتن برخي مسئوليت هاي اجتماعي در حساس ترين نقطه ايران (خراسان ) که در معرض تخاجم ازبکها و اخل تسنن هم مرز ايران بود دين خود را در صحنه سياست نيز به تشيع ادا کرد. پذيرفتن مقام شيخ الاسلامي از سوي شيخ حر به ماجراي سفرش به اصفهان باز مي گردد که او از طرف علامه مجلسي به ديدار کاخ شاه رفته بود.
((شيخ حر در مجلس شاه سليمان بدون اجازه از شاه در بالاي مجلس نزد شاه نشست به طوري که بين او و شاه يک متکا بيش نبود. شاه پس از نشستن رو به شيخ کرد و گفت : به من گفته اند تو از علماي جليل و بزرگ عرب محمد بن حسن بن حر عاملي هستي حال به من بگو فاصله ميان حر و خر چقدر است ؟ شيخ بي درنگ (به شوخي ) گفت : ((يک متکا))! شاه از شجاعت و حاضر جوابي شيخ يکه خورد. (667)
مولف کتاب گنجينه آثار قم مي نويسد:
((بعد از گفتگو با شاه سليمان و قضيه آنچناني علماي اصفهان که پي به مدارج علمي او بردند، شاه سليمان در مقام استمالت از وي برآمده ، او را براي توطن در اصفهان دعوت کرد و شيخ علاقه خود را به اقامت در جوار ثامن الائمه اعلام داشت . بنابراين شيخ را قاضي القضات خراسان گردانيد و با تجليل روانه ساخت .))(668)
کعبه در خون
شيخ حر عاملي چه در زمان سکونت خود در جبل عامل و چه در ايران چندين مرتبه به زيارت خانه خدا و عتبات عاليات موفق گرديد. در سال 1088 که شيخ در مکه مکرمه حضور داشت فاجعه اي دردناک به وقوع پيوست که اين واقعه در مقدمه امل الامل چنين آمده است :
((در سال 1088 به خادمين (خائنين ) حرم کعبه خبر دادند که کساني ديوار کعبه را مطهر را آلوده به نجاست کرده اند. خبر به سرعت در مکه پيچيد و گفتگوها شروع شد. عاقبت دشمني قديمي اهل تسنن با شيعيان نسبت شد تا اين هتگ حرمت را به شيعيان نسبت دهند. عده اي از ترکان و برخي از عربها با هم قرار گذاشتند که هر کجا شيعه اي را بيابند به قتل رسانند. چون به حرم رسيدند پنج نفر از شيعيان را که يکي از آنها ميرزا سيد محمد استر آبادي بود به شهادت رساندند. شيخ حر عاملي که در اين ايام در مکه به سر مي برد از توطئه آگاه شد و به همراهان خود دستور داد که از خانه بيرون نروند و با شنيدن خبر شهادت سيد محمد مومن استر آبادي و شيعيان ديگر با همراهان خود به خانه ((سيد موسي بن سليمان )) که يکي از اشراف مکه بود، پناه برد. سيد موسي به کمک ياران خود مخفيانه شيخ حر عاملي و ساير شيعيان را به سمت يمن روانه ساخت و آنان را از اين مهلکه نجات داد.))(669)
غروب در قدر
شيخ حر عاملي اين فرزانه روزگار سرانجام در بيست و يکم ماه رمضان 1104 در هفتاد و يک سالگي چشم از جهان فروبست و ((در زير گنبد حضرت (رضا)، کنار منبر، برادرش شيخ احمد صاحب الدرالمسلوک با هزاران نفر ديگر بر جسم مطهرش نماز گذارد و جسم مطهرش در ايوان حجره اي از حجره هاي صحن شريف امام رضا عليه السلام جنب مدرسه ميرزا جعفر به خاک سپرده شد))(670)و مرقدش در کنار حرم رضاي آل محمد واسطه بين مردم و پيشواي هشتم شيعيان گشت .
سلام بر او روزي که در ((مشغر))، معبر نور، چشم به جهان گشود و روزي که در ((مشهد))، قبله نور، چشم از جهان فروبست .

 
 
آثار:
جواهر السنيه
الايقاظ من الهجعه برهان علي الرجعه
خلق الکافر
بدايه الهدايه
امل الامل
اثبات الهدايه
هدايه الامه
تعليقه اي بر کتاب مزار تاليف علامه نسب شناس مرحوم سيد شرف الدين علي حسيني مرعشي حائري
کتاب الفصول المهمه في اصول الائمه
کتابي در رد صوفيه
کتاب اجازات
کشف التعميه في حکم التسميه
نزهه الاسماع في الاجماع
کتابي در احوال اصحاب شايسته و ستايش شده پيامبر و ائمه عليهم السلام
کتابي درباره منزه بودن امامان معصوم از فراموشي و سهو
کتابي در رد نظرات اهل سنت
کتابي پيرامون زيارتگاهها و زيارتنامه ها
کتاب در ابطال مساله عموميت داشتن ((حديث منزلت ))
ديوان امام زين العابدين عليه السلام که اشعار امام را گردآوري و به ترتيب حروف تنظيم کرده است
حاشيه بر کتاب کافي مرحوم کليني
حاشيه بر کتاب ((من لايحضره الفقيه ))
حاشيه بر کتاب تهذيب
حاشيه بر استبصار
رساله اي در مناظره خود با بعضي از علماي اهل سنت در سفر حج
وسائل الشيعه
 

تاريخ بروز رساني : چهارشنبه 18/09/88 ساعت 13:57