جلوه علما
	جلوه هاي سياسي اجتماعي علما

آيت پژوهش

محمد جواد نورمحمّدي

« حرفي که اين مرد ( آقاي محمد ابراهيم آيتي) بگويد، سند است»

( شهيد مطهري)

تولّد
در سال 1333هجري قمري در قريه گازار از توابع بيرجند در خانواده اي روحاني و شيعه متولد شد و اهل خانه را از قدوم خويش شاد کرد اين فرزند محمدابراهيم نام گرفت.

پدرش شيخ محمد قائني پيشنماز روستاي گازار بود که به امور شرعي مردم رسيدگي مي کرد. او در سلک روحانيت و در امور ديني خود و مردم کوشا بود.

تحصيلات و استادان
محمد ابراهيم که توفيق تربيت در دامن مادر متدين پيدا نموده بود رشد کرد و به سن تحصيل ريد.

شروع تحصيلات و استادان ايشان در نوشته اي که از ايشان بر جاي مانده به خوبي روشن مي گردد و زيباتر آنکه به همان بسنده کنيم. ايشان مي نويسد:

« هفت ساله بودم که پدرم مرحوم شيخ محمد قائني مرا براي فراگيري قرآن مجيد و خواندن کتابهاي فارسي مذهبي و اخلاقي از قبيل عين الحيات و جلاء العيون و حلية المتقين مرحوم مجلسي نزد « آخوند ملا عبداللّه گازاري» برد و به وي سپرد. مقدمات عربي را از مرحوم پدرم فرا گرفتم، نه ساله بودم که پدرم در سوم ماه رمضان سال 1342قمري مرحوم شد. پس از آن شرح « قطرالندي» و « القيه» ابن مالک « سيوطي» و « شرح جامي» را نزد همان ملا عبداللّه و « محمد ابراهيم بويکي» خواندم. سيزده ساله بودم که با اجازه مادرم براي ادامه تحصيل به شهر بيرجند رفتم و مدت پنج سال در مدرسه معصوميه کتابهاي « حاشيه» ملاعبداللّه يزدي و « شرح شمسيه» در منطق، « شرح نظام» « مغني البيب» در صرف و نحو و قسمتي از « مطوّل» در معاني و بيان و بديع و « معالم» و قسمتي از « قوانين الاصول» ميرزاي قمي در اصول، « تبصرة» علامه حلّي و « شرح لمعه» شهيد ثاني در فقه و مختصري حساب و هيأت و مقداري از شرح « سبعة معلّقه» را خواندم. در اين مدت پنج سال در شهر بيرجند از محضر مرحوم حاج شيخ محمد باقر آيتي بيرجندي و آيةاللّه حاج شيخ محمد حسين آيتي و مرحوم شيخ غلامرضا فاضل و آقاي حاج شيخ محمد علي ربّاني و مرحوم حاج ملا محمد دهکي استفاده بردم و شاگردي آنها را نمودم.

هيجده ساله بودم که براي ادامه تحصيل به مشهد مقدس مشرّف و در مدرسه باقريه ساکن شدم و بقيه شرح لمعه و مطول و قسمتي از فصول و قسمت منطق شرح منظومه حاج ملا هادي سبزواري و آنگاه تمام سطح مکاسب، رسائل شيخ انصاري و کفايه آخوند خراساني را در محضر استادان فرا گرفتم. ضمنا هيئت قديم را نزد مرحوم حاج شيخ هاشم قزويني و آقا شيخ مجتبي قزويني و آيةاللّه ميرزا حسين فقيه سبزواري و آيةاللّه اديب نيشابوري و مرحوم حاج شيخ حسن پايين خياباني و برخي اساتيد ديگر خواندم. در همان حال با درس خارج فقه و معارف مرحوم آقا ميرزا مهدي اصفهاني آشنا شدم و با شوق فراوان در حدود دو سال به درس پر بهره ايشان مي رفتم و در همين اوقات به درس شرح منظومه آقا ميرزا مهدي فرزند مرحوم آقا بزرگ حکيم مي رفتم و از اين راه با فلسفه قديم آشنا شدم. آشنايي من با متون عالي فلسفه قديم از قبيل شرح اشارات، شفاي بوعلي و اسفار مرحوم آخوند ملاصدرا در خارج از محيط طلبگي بود.» (1)

زندگي طلبگي و دوران تحصيل استاد آيتي
استاد محمد ابراهيم آيتي در شرايط سخت دوران تحصيل علوم اسلامي را گذراند و با سختکوشي و مقاومت اين مسير را پيمود. چند نکته از آن ايام را او در نوشته اي که نگاشته از آن جهت که عبرت آموز است در اينجا مي آوريم تا شيوه تحصيل و کسب کمال را در دوران نوآموزان اين خاک آن چنانکه مردان رفتند زنده کنيم:

« حوزه هاي درس هرگاه محدود به چند نفر و کم جمعيت بود غالبا در اطاقهاي مسکوني مدارس و درسهاي سطوح عالي و خارج که جمعيت بيشتري در آن شرکت مي داشت بيشتر در مدرس هاي نسبتا وسيع مدارس که فرش آن در تابستان و زمستان منحصر به حصير بود و يا در شبستان هاي مساجد که نيز در تابستان و زمستان حصير فرش و بسيار سرد بود و هرگز بخاري نمي ديد، تشکيل مي گرديد.

کساني که اهل کار و تحصيل بودند تقريبا تمام وقتشان به درس خواندن و مطالعه کردن و مباحثه کردن همان درسها و ( اگر خود از فضلاي حوزه بودند) به درس گفتن برگزار مي شد و فقط در هفته اي دو روز پنجشنبه و جمعه تعطيل بود، که آن هم احيانا با درسهاي تعطيلي از قبيل رياضيات و هيئت و تفسير و حديث و جز اينها مي گذشت.

زندگي طلبگي بسيار ساده و در عين حال پرنشاط برگزار مي شد. در آن تاريخ کمتر افکار اجتماعي به محيط طلبگي راه داشت و گير و داري هم اگر پيش مي آمد از حدود حجره هاي مدارس تجاوز نمي کرد. تا در بيرجند بودم با اينکه مدرسه معصوميه اوقاف زيادي داشت، به طلبه مدرسه چيزي نمي رسيد و متصدّيان اوقاف تمام درآمد موقوفه را مي خوردند و زندگاني ساده طلاب منحصرا از کمکهاي پدران و مادرانشان مي گذشت.

اما در مشهد مقدس چون از طرفي موقوفات مدارس سرشارتر بود و از طرف ديگر متصديان اوقاف آنجا مانند متصديان اوقاف بيرجند نبودند مختصر حق السکوت و قوت لا يموتي به طلاب داده مي شد و روزي که وارد مشهد شدم متصدي اوقاف مدرسه باقريه آقا شيخ جواد شيخ الاسلامي اصفهاني به ديدن من آمد و از همان روز مبلغ سي ريال ( که شهريه کامل آن مدرسه بود) حقوق ماهيانه براي من قرار ساخت و اين مبلغ در آن تاريخ براي زندگي طلبگي متوسط يک نفر به خوبي کفايت مي کرد.» (2)

تحصيل و تدريس در دانشگاه
مرحوم آيتي پس از فراگيري دروس حوزه هاي علوم ديني به دانشگاه راه يافت و در کنار تدريس به تحصيل نيز پرداخت. در سال 1334شمسي در دانشکده علوم معقول و منقول مشغول به تدريس شد و درسهاي تاريخ اسلام، تاريخ تمدن اسلام، فقه( دوره ليسانس) و فقه الحديث( دوره دکتري) را درس مي داد.(3) او در همان دانشکده معقول و منقول تهران تحصيل کرده بود و موفق به اخذ درجه دکتري شده بود. ايشان علاوه بر علوم اسلامي و ادبيات عرب به زبان انگليسي نيز احاطه کامل داشت و از اين راه با انديشه هاي غربي و متون و روش تحقيق آنان آشنا گرديد.(4)

از امتيازات بسيار ارزنده حيات علمي مرحوم آيتي اين است که او هرگز خود را در علوم متداول حوزه ها و مجامع علمي محدود نساخت. گو اينکه راز موفقيت هر انديشه ورِ دلسوز و تلاشگر و کاوشگر پر توفيق اين است که خودجوش و زيرکانه بيابد چه چيزي را بايد بخواند و کدام راه را برود. بدينسان او در تاريخ دوره اسلامي و تاريخ پيامبر و اهل بيت نيز تلاش فراوان کرد و يکي از متخصصان اين رشته در آمد و از تأليفات ايشان نيز اين نکته آشکار خواهد شد. شهيد مطهري در تمجيد از مقام علمي و زحمات ايشان چنين ياد مي کند:

« آقاي آيتي يک مورّخي است نسبت به تاريخ صدر اسلام، من به جرأت مي توانم بگويم در همه تهران و شايد در همه کشور کسي نداريم که به تاريخ صد ساله اول اسلام مثل آقاي آيتي احاطه داشته باشد. کسي مثل او نيست که به جزئيات اين قسمت از تاريخ احاطه و اطلاع داشته باشد. اين مرد بر تمام متون تاريخي اين قسمت مسلط است و جزئياتش را مي داند. اگر مثلا از جنگ بدر بپرسيد، يک يک آدمهايش را مي شناسد. حتي گاهي مي گويد پدرش کيست، مادرش کيست، خويش و تبارش کيستند. حرفي که اين مرد بگويد سند است... ايشان آخرين اثري که تأليف کرده اند و دانشگاه چاپ کرده است کتابي است در تاريخ اندلس. کتاب بسيار خوبي است و درباره حادثه اسلامي بزرگي است که ما مسلمانان و بالاخص ايرانيها در موضوع اين حادثه خيلي تقصير کرده ايم. اين تاريخ را بگيريد و بخوانيد.» (5)

از ديگر خصوصيات او تحقيق هاي نو و بديع است. او در تاريخ به بررسي و کنکاشي ارزنده پرداخت و نکات ابهام و نقاط کور را شناسايي کرد و به بحث و بررسي در آن پرداخت. اين خصلت او در کتاب بررسي تاريخ عاشورا به خوبي ظهور کرده است يعني او در اين قضيه مطيع و دنباله رو هيچ کس نيست و آزادانه و زيبا بر اساس مباني اصيل و اساسي قرآن و عترت و با عقل سليم و ذهل جوال خويش به ميدان آمده و به راستي به نقد احياگري در جريان عاشورا دست زده است. ترجمه هاي او نيز از کارهاي اصيل و بديع به حساب مي آيد که از آن جمله « البلدان» و « تاريخ يعقوبي» هر دو از ابن واضح يعقوبي است.

يکي از نويسندگان درباره روش و شيوه او در تحقيق گويد:

« در تحقيق و تجسس علمي مردي دقيق و جويا بود. مزيّت او در کارهاي علمي بر اين بود که علم قديم را با روش جديد آن چنانکه پسند طباعِ ابناء روزگار باشد جمع داشت و نيک دريافته بود که جامعه علمي کنوني چه حاجت و نيازي دارد و چگونه بايد در عرضه کردن مسائل قديم قدم برداشت. نمونه کامل اثر او که بدين شيوه تدوين شده است رساله اجتهادي دکتري او را به نام « مقولات» ( مبحثي از منطق) بايد نام برد که با توجه به اصول به جا گفتن و به اندازه گفتن و به زبان روشن گفتن و مبتني بر مآخذ قديم و کتب اروپايي تدوين کرده است.» (6)

صفاي ضمير استاد آيتي
يکي از دوستان و ارادتمندان حضرت استاد آيتي از حالات و روحيه هاي زيباي ايشان اندک سخني گفته اند پرمغز و ارزشمند که نشان از روحي لطيف و ضميري روشن دارد که در اينجا نقل مي شود:

« دوست دانشمند ما دکتر محمد ابراهيم آيتي نمونه اي کامل از مردان راه خدا و برگزيده اي از مردم پرهيزکار روزگار ما بود.

مرحوم دکتر آيتي انساني وارسته و سليم النفس، بسيار صبور و سليم، کم گوي و گزيده گوي و به حقيقت از مردان با کمالِ راستين در عهدي بود که از اين خصايص و صفات نمونه هاي بسيار ديده نمي شود.» (7)

يکي از نويسندگان درباره ايشان مي گويد:

« انديشمند و محقق اسلامي فرزند حوزه و دانشگاه مرحوم حجةالاسلام و المسلمين دکتر محمد ابراهيم آيتي دانشمندي باتقوا، استادي کثيرالاطلاع، سخنوري متبحر و مورخي با حقيقت بود. او در همه عمر با کمال اخلاص مشغول خدمت به دين و علم بود و همانند سربازي فداکار و از خود گذشته انجام وظيفه مي نمود و همواره پاسدار مرزهاي عقيده و ايدئولوژي اسلام بود.» (8)

استاد احمد آرام در مقدمه کتاب آيينه اسلام درباره او مي گويد:

« مرحوم آيتي از مرداني بود که به گزاف سخن نمي گفت. اهل تحقيق و تتبع بود و آنچه را که نمي دانست يا در دانسته خود شک داشت براي آنکه فقط چيزي گفته يا نوشته باشد بر زبان يا قلم نمي آورد. در مجلسي که دست کم هفته اي يکبار با هم بوديم کمتر از ديگران سخن مي گفت ولي هرگاه کساني را مي ديد که به مکابره مي خواهند حقي را پايمال کنند و باطلي را بر کرسي بنشانند آنگاه ديگر خاموشي را روا نمي داشت و آنچه را که گفتني بود بي کم و زياد مي گفت» .(9)

اقدامات اجتماعي و فرهنگي
حضرت حجة الاسلام مرحوم محمد ابراهيم آيتي از آنگاه که دست مايه اي در علوم به هم زد و تواني در خويش احساس نمود از پاي ننشست و تلاش شبانه روزي خويش را براي احياي فکر ديني در اين قرن بکار بست.

او از دوستان شهيد مطهري، آيةاللّه بهشتي و آيةاللّه طالقاني بود و با هم مراوده علمي و مباحثه داشتند. در آن زمان نواي بيداري در بعضي از مجامع علمي و فرهنگي برخاسته بود و حرکت هاي خودجوش ارزشمندي براي شناخت درست اسلام ايجاد شده بود. کار مهم انديشه وران آن روز تغذيه فکري اين مجامع بود و استاد آيتي يکي از کساني بود که در انجام اين مهم کوشا بود. در انجمن اسلامي مهندسان، جلسات ماهانه ديني که شهيد مطهري نيز سخنراني داشت شرکت داشت و به سخنرانيهاي ارزشمندي مي پرداخت و اين سخنرانيها بلافاصله تايپ و تکثير مي شد و با استقبال فراواني نيز روبرو گشت.

او همچنين در پرداختن به برخي موضوعات اسلامي و پيراستن نقص ها و خرافه ها متون اصيل و استواري را عرضه کرد که از آن جمله « بررسي تاريخ عاشورا» که ابتدا در راديو ايران آن زمان پخش گرديد و نيز « سيماي اميرالمؤمنين از مسجد الحرام تا مسجد کوفه» و برخي مباحث ديگر که به صورت مقاله ارائه شده است.

کتاب « سرمايه سخن» را که در مناسبت هاي اسلامي طول سال مي باشد براي واعظان و اهل منبر نوشت تا در مناسبت هاي گوناگون مطالب صحيح در دسترس افراد باشد و بتوانند با تکيه بر متون مطمئن معارف دين را طرح کنند.

يکي از تلاش هاي تحسين برانگيز ايشان تلاش در راه انتشار کتابهاي مذهبي بود که از آن جمله تلاش گروهي ايشان و همراهانش منشأ ايجاد « شرکت انتشار» گرديد. باري او در راه اصلاح ساختار فرهنگي و اجتماعي جامعه خويش از هيچ خدمتي فروگذار نکرد و با قلم و زبان و دست خويش هر آنچه کرد براي احياي فکر ديني و انديشه الهي بود.

او يکي از کساني بود که آرزوي آقايي و سربلندي اسلام و مسلمين را در سر مي پروراند و اميدوار به بازگشت امپراتوري پهناور اسلام بود. او اين انديشه اصلاح گرانه را در ابتداي کتاب آيينه اسلام آنجا که از کتاب تعريف و تمجيد کرده است آورده است.

« اميد است در اين عصر که گويي مقدمات بيداري مسلمين فراهم گشته است اين گونه کتابها بتواند مردم را تکان دهد و نهضتهاي ثمربخش فکري و مذهبي بوجود آورد و مسلمانان را براي سروري جهان آمده سازد.» (10)

و اين سخن هنگامه اي بر دل صفحه نشسته است که قيام سال 1342به رهبري امام خميني آغاز گشته بود.

تأليفات
زندگي حضرت استاد محمد ابراهيم آيتي سراسر تلاش و کوشش و تحقيق و جستجو بود. او در تمام مدت عمر خويش دمي آرام ننشست و همواره به کار مشغول بود. حاصل اين حيات مبارک تأليفات و آثار قلمي ارزشمندي است که از آن فرزانه بر جاي مانده است و ما در اين مقال به بررسي آنها مي پردازيم.

-1تاريخ پيامبر اسلام

اين کتاب تحقيقي است مستند، گسترده و دقيق بر اساس متون کهن در پيرامون حيات اشرف مخلوقات هستي حضرت رسول اکرم (ص)که مؤلف در تنظيم آن زحمات فراواني را متحمل شده اند. اين کتاب با تعليقات و اضافاتي از دکتر ابوالقاسم گرجي از طرف دانشگاه تهران چاپ شده و چندين بار تجديد چاپ گرديده است.

2و -3ترجمه تاريخ يعقوبي

اين کتاب در دو جلد ضخيم چاپ شده است و از ترجمه هاي ارزشمند متون تاريخي به حساب مي آيد به طوري که در سال 1342اين ترجمه به عنوان کتاب سال شناخته شد. متخصصان ترجمه نسبت به ترجمه هاي دقيق و اصولي مرحوم آيتي اعتماد خاصي دارند. اين اثر نيز چندين بار تجديد چاپ شده است.

-4آندلس يا تاريخ حکومت مسلمين در اروپا

به طوري که ايشان در مقدمه کتاب ذکر مي کنند اين اثر حاصل تحقيق و تدريس سال هاي 1337و 1338دوره ليسانس دانشکده معقول و منقول تهران است و ايشان در اين کتاب تاريخ حوادث مهم هشت قرن حکومت مسلمين در اروپا را به تفصيل بيان کرده اند که شامل تاريخ حکومتها، دست نشاندگان حکام عباسي و غير آن مي باشد. اين کتاب در سال 1340در 357صفحه چاپ شده است.

5و 6و -7سرمايه سخن

اين کتاب به انگيزه تقويت و غني سازي سخنرانيهاي اسلامي تهيه شده است و مجموعه 80مقاله درباره مناسبت هاي مذهبي است که سي مجلس آن درباره ماه مبارک رمضان، بيست و پنج مجلس درباره ماه محرم و صفر و بيست و پنج مجلس ديگر در مناسبت هاي ديگر سال مي باشد. اين اثر به همت مرحوم آيتي و يکي از دوستانش به نام سيد محمد باقر سبزواري تهيه و تنظيم شده و در سال 1339به چاپ رسيده است.

-8بررسي تاريخ عاشورا

خمير مايه اين کتاب را مجموعه هفده سخنراني دکتر آيتي در راديو ايران در سال هاي 1343 - 1342تشکيل مي دهد. اين اثر به همت استاد علي اکبر غفاري تنظيم و چاپ شده و تاکنون در حدود 10نوبت تجديد چاپ شده است.

9و -10تصحيح تفسير شريف لاهيجي

مرحوم استاد آيتي جلد 3و 4اين تفسير را به صورت زيبا و اصولي تصحيح نموده اند و در سال 1340از طرف اداره اوقاف تهران به چاپ رسيده است.

-11ترجمه البلدان يعقوبي

اين کتاب نيز به وسيله بنگاه ترجمه و نشر کتاب در سال 1356در 211صفحه چاپ شده است.

-12افکار جاويد محمد

اين کتاب ترجمه اي از متن انگليسي

-13اصل کتاب به زبان انگليسي بوده و ايشان آن را ترجمه نموده است.

-14آيينه اسلام

ترجمه اي است از متن عربي آن اثر نويسنده تواناي مصري دکتر طه حسين که در تهران وسيله شرکت انتشار به چاپ رسيده است.

-15سيماي اميرالمؤمنين از مسجدالحرام تا مسجد کوفه

اين کتاب سخنراني استاد در جلسه ماهانه ديني است که ابتدا در کتاب گفتار ماه، ج 3ص 164 - 1296چاپ شده و سپس به صورت جداگانه به زيور طبع آراسته گرديده است.

-16راه و رسم تبليغ

مقاله اي است که در کتاب گفتار ماه جلد دوم، ص 174 - 149به چاپ رسيده است.

-17کتاب و سنت

در کتاب گفتار ماه جلد اول، ص 225تا 252به چاپ رسيده است.

-18همه مسؤول يکديگريم

مقاله اي است در کتاب همه مسؤول يکديگريم که بحث زيبايي درباره امر به معروف و نهي از منکر نموده است. کتاب توسط انتشارات تشيّع در سال 1356به چاپ رسيده و مقاله در کتاب گفتار ماه، ج 1ص 76 - 45نيز چاپ شده است.

-19فهرست ابواب و فصول اسفار

اين مقاله در يادنامه ملاصدرا به چاپ رسيده است.

-20تصحيح و تنقيح مثنوي مقامات الابرار

اين کتاب در سال 1337چاپ شده است.

-21مقولات عشر

اين کتاب رساله تز دکتراي آن مرحوم مي باشد و در روزنامه 1371 / 6 /5مورد بررسي و تبيين قرار گرفته است.

-22گفتار عاشورا

با همکاري عده اي از انديشه وران.

-23مرجعيت و روحانيت

اين کتاب را نيز با همکاري عده اي از نويسندگان تأليف کرده است.

-24شهداي اسلام

به عربي است و تاکنون چاپ نشده است.

-25خطبه هاي رسول اکرم(ص)

به زبان عربي نگارش يافته و تاکنون چاپ نشده است.

-26مجموعه سخنرانيها در مورد شخصيت هاي برجسته عالم اسلام

و مقالات و سخنرانيهاي علمي و تحقيقي ارزشمندي که براستي شايسته است در يک مجموعه ارزشمند گرد آيد.

فرازهايي از انديشه استاد آيتي

دين داري و دين شناسي
دين داري غير از دين شناسي است. برخي از مردم به خدا و رسول دين و آئين عقيده دارند و در انجام مراسم مذهبي کوشش به سزا مي کنند، اما دين شناس نيستند و کوششهاي آنان غالبا جاهلانه و عاميانه است. همين مردم که گاهي به قصد قبت با خدا مي جنگند و براي خاطر دين به دين و دينداران حمله مي کنند... اينطور نيست که هر مسلماني بفهمد مسلماني چيست، بسا مي شود شخص در عين آنکه مسلمان و متديّن باشد فکري يا افکاري ضد دين داشته باشد و به نام توحيد و خداشناسي، شرک ورزد و به نام اخلاص رياکاري کند... مردم ديندار بايد بيش از هر چيز به فکر دين شناسي باشند تا هم آبروي دين را نبرند و هم آنچه به نام دين انجام مي دهند مورد رضاي خدا و رسول باشد...

يکي از افکار خطرناک ضد دين آن است که انسان تصور کند هر کاري که قيافه مذهبي پيدا کرد خوب است و ثواب دارد، اگر چه روح دين از آن بيزار و بي خبر باشد... براي همين خطرها بوده که برخي از بزرگان دين و دانشمندان مذهبي با آن که خود شايستگي تعليم و تربيت ديگران را داشته اند باز دين و عقايد و افکار مذهبي خود را بر امام زمان خود عرضه مي داشتند تا مبادا به نام دين چيزي را بر خلاف دين معتقد باشند يا به حساب دين کاري را بر خلاف دين انجام دهند. از جمله اينان يکي حضرت عبدالعظيم حسني (ع)است.

تدبّر در قرآن
اين فکر که قرآن مجيد از حدود فهم مردم خارج است و کتابي است مقدس که بايد آن را فقط به عنوان تيمن و تبرک در خانه هاي خود داشته باشيم... فکري است بي اساس و ضد قرآني و ضد دين... خداي متعال از بندگان خواسته است که در قرآن تدبر کنند... چه خوب است که هر مسلماني هر روز چند آيه از قرآن را به اين نظر بخواند و در آن نيک بينديشد و اگر عربي نمي داند لااقل به ترجمه آن توجه کند و از کلام پروردگار خويش که هيچ سخني نمي تواند جاي آن را بگيرد کسب فيض نمايد. اگر ده آيه براي ثواب مي خواند يک آيه هم براي تربيت شدن بخواند با اينکه روح ثواب همان اثر نيکي است که تلاوت قرآن در نفس انسان ايجاد مي کند و اگر خواندن قرآن يا هر عمل نيکي در نفس انسان هيچ اثر نکند ثواب داشتن اين عمل معني ندارد... بيگانه بودن از قرآن و نشناختن قرآن و عاجز بودن از خواندن و فهميدن قرآن براي مسلمان سزاوار نيست. قرآن مجيد را خداي متعال نازل کرده تا مسلمانان دنيا با همين قرآن آشنا شوند، قرآن را بخوانند و از آن دستور بگيرند و در اثر انس با قرآن با فضايل اخلاقي خو گرفته از رذايل اخلاقي پاک و منزّه شوند، ثواب بردن از تلاوت قرآن هم جز آن نيست که روح انسان را تربيت کند و پيش ببرد. اگر کار خوبي مي کنيد و خدا به شما ثواب مي دهد، روح ثواب دادن خدا همان است که نفس شما، روح شما در اين عمل مرحله اي بالاتر برود و در مراحل کمال قدمي فراتر نهد و به تعبير ديگر چيزي بر شما افزوده شود تا کار نيک چيزي بر آدمي نيفزايد و او را از آن که بوده بهتر نکند و از مقامي که داشته است بالاتر نبرد معني ندارد که بگوييم آن کار ثواب دارد.(11)

حکايت رحلت
باري استاد فرزانه دکتر محمد ابراهيم آيتي پس از سالياني که خدمات شايسته اي به جامعه خويش کرد در يک سانحه تصادف جان خويش را از دست داد و در حالي که سنّي در حدود 51سال داشت اين سراي خاکي را بدرود گفت. ضايعه رحلت او همه دلسوزان و دينداران و انديشمندان را متأثر کرد. جنازه اش را با تجليل فراوان به قم آوردند و در قبرستان ابوحسين قم دفن کردند. بر لوح قبر آن بزرگ چنين آمده است:

هو الحي الذي لا يموت

مضجع شريف فقيد سعيد حجةالاسلام آقا شيخ محمد ابراهيم آيتي بيرجندي اين مرحوم ثقةالاسلام آقا شيخ محمد که در سوم جمادي الثانيه 1384قمري مطابق هفدهم مهرماه يکهزار و سيصد و چهل و سه شمسي دعوت حق را اجابت کرد. معظم له داراي ملکات نفسانيه و جامع علوم عقليّه نقليّه، مروج طريقه جعفريه بود. آثار و تأليفاتي بس گرانبها از خود باقي گذاشت.

عمر بسيار ببايد پدر پير فلک را تا دگر مادر گيتي چو تو فرزند بزايد

طوبي له و حسن مآب

روانش شاد و سرايش جنت باد

پي نوشتها:
1- تاريخ پيامبر اسلام، دکتر محمد ابراهيم آيتي با تعليقات دکتر ابوالقاسم گرجي، ص «ز» و «ح» از مقدمه، چاپ دانشگاه تهران 1361با اندکي دخل و تصرف.

2- تاريخ پيامبر اسلام، محمد ابراهيم آيتي، ص «ح» و «ط» از مقدمه.

3- «مقدمه کتاب اندلس يا تاريخ حکومت مسلمين در اروپا»، دکتر محمد ابراهيم آيتي، چاپ دانشگاه تهران، .1340

4- با استفاده از مقاله آقاي محمد بديعي در کيهان انديشه، ش .37

5- ده گفتار، شهيد مطهري، ص .222

6- تاريخ پيامبر اسلام، دکتر محمد ابراهيم آيتي، مقدمه ايرج افشار، ص «د».

7- مجله راهنماي کتاب، شماره 7مقاله ايرج افشار تحت عنوان وفات دکتر محمد ابراهيم آيتي ؛ مقدمه کتاب تاريخ پيامبر اسلام، اثر مرحوم آيتي، ص «د» .

8- کيهان انديشه، ش 37ص 195مقاله ياد، از آقاي محمد بديعي.

9- آئينه اسلام، اثر دکتر طه حسين مصري، ترجمه محمد ابراهيم آيتي، مقدمه استاد آرام، ص «هفت» .

10- مقدمه کتاب آئينه اسلام، ص 2چاپ سوم.

11- کيهان انديشه، ش 37ص .198 - 197

 
 
آثار:
تاريخ پيامبر اسلام
ترجمه تاريخ يعقوبي
آندلس يا تاريخ حکومت مسلمين در اروپا
سرمايه سخن
بررسي تاريخ عاشورا
تصحيح تفسير شريف لاهيجي
ترجمه البلدان يعقوبي
12افکار جاويد محمد
آيينه اسلام
سيماي اميرالمؤمنين از مسجدالحرام تا مسجد کوفه
راه و رسم تبليغ
کتاب و سنت
همه مسؤول يکديگريم
فهرست ابواب و فصول اسفار
مقولات عشر
گفتار عاشورا
مرجعيت و روحانيت
شهداي اسلام
خطبه هاي رسول اکرم(ص

تاريخ بروز رساني : چهارشنبه 18/09/88 ساعت 16:30