جلوه علما
	جلوه هاي سياسي اجتماعي علما

مردي از سلاله پاکان

محمد رضا حيدريان

سخن از محدثي گرانقدر است، گر چه از شخصيت با عظمتش، در کتب رجالي به گونه اي مفصل ذکري به ميان نيامده، ولي شأن و منزلتش بر اهل نظر پوشيده نيست، از ميان علماء، بسياري زبان به تعريف و تمجيدش گشوده اند. ما در اين نوشتار سعي داريم در حد توان خويش، با معرفي اساتيد و شاگردان اين محدث بلند مرتبه و انسان الهي، او را هر چه بيشتر به جامعه بشناسانيم و قدمي هر چند ناچيز در مسير آشنا ساختن مردم عالم دوست با عالمان و محدثان اسلامي برداريم.به اميد اينکه مقبول درگاه احديت قرار گيرد.

خاندان پاک
نامش محمد و کنيه اش ابوجعفر يا ابوالقاسم است. وي از جمله محدثين و فقهاي نامدار شيعه و از موثقين علماء به شمار مي رود. مرحوم محمد بن جعفر بن قولويه از شاگردان و راويان خاص سعد بن عبدالله اشعري قمي است که ساليان دراز از محضر استاد بهره جست و توشه و زاد راه خويش را، از آن خرمن معرفت برگرفت. آنگاه خود به پرورش شاگردان پرداخت. خاندان او، از جمله خاندانهاي دانش پرور و عالمان روزگار بودند و آن سلاله پاک، خيرات فراواني به جامعه تشيع رسيد و شيعيان از ايشان بهره هاي فراواني بردند. محمد بن قولويه در طول زندگي، براي جمع آوري احاديث اهل بيت و رساندن آن به گوش مشتاقان و شيفتگان سخن ائمه اطهار، به سفرهاي متعددي دست زد. در اثناي اين مسافرتها و هجرتهاي في سبيل الله به ملاقات بزرگان اهل سنت نيز رفت و احاديثي را از آنان استماع نمود.

در محضر استاد
از جمله اساتيد محمد بن قولويه، سعد بن عبدالله اشعري قمي است که در اين فراز با نگاهي گذرا به زندگاني او،سعي خواهيم کرد بهتر به اين مسئله پي ببريم که محمد بن قولويه محضر چه بزرگاني را درک نموده است. سعد بن عبدالله آخرين دانشمند نامدار اواخر سده سوم هجري در خاندان بزرگ اشعري ديده به جهان گشود و از خود آثاري گرانمايه و شاگرداني بزرگ به يادگار نهاد مرحوم نجاشي(ره) از وي اينگونه ياد مي کند:

ابوالقاسم سعد بن عبدالله ابي خلف اشعري قمي، رئيس طائفه اشعري و فقيه سرشناس آنان است. وي احاديث فراواني از عامه شنيده و در پي يافتن احاديث اهل بيت، سفرهاي نموده و از بزرگان اهل سنت که با ايشان ملاقات کرده اند؛ مي توان حسن بن عرفه، محمد بن عبدالملک دقيقي، ابو حاتم رازي و عباس برفقي را نام برد.(4)

از افتخارات سعد بن عبدالله تشرفش به محضر امام حسن عسکري(ع) است و علماء بزرگواري در کتابهاي مختلف به اين مسئله اشاره نموده اند.(5)

سعد بن عبدالله با دستان پرتوان خويش، آثار گرانسنگ به رشته تحرير در آورد که در اينجا به معرفي تعدادي از آنها مي پردازيم:

1- کتاب الرحمة که خود شامل چندين کتاب است.(کتاب طهارت، کتاب صلوة، کتاب زکوة، کتاب صوم و کتاب حج)

2- کتاب الضياء(در امامت)

3- کتاب مقالات اماميه(6)

سعد نزد بسياري از علماء و محدثين نيمه دوم سده سوم هجري، زانوي ادب بر زمين زد و از محضر آنان بهره هاي زيادي برد. وي از استادان شيعه و سني نيز اجاذاتي کسب نمود. از ميان اساتيد عامه ايشان مي توان به حسن بن عرفه، محمد بن عبدالملک دقيقي، ابوحاتم رازي و عباس برفقي اشاره کرد و از اساتيد و مشايخ سعد که از فقها و محدثين شيعه بودند؛ احمد بن حسين بن سعيد اهوازي، احمد بن محمد بن عيسي، احمد بن اسحاق قمي، سهل بن يسع، عبدالله بن جمعفر حميري و محمد بن اسماعيل بن بزيع را نام برد.(7) سعد شاگردان بزرگواري چون محمد بن قولويه، علي بن بابويه قمي، محمد بن موسي بن المتوکل و ... را تربيت نمود که هر کدام ستاره اي درخشان در آسمان تشيع گشتند(8) در مورد تاريخ وفات اين محدث بزرگ، نظرها متفاوت است و آن را بين سالهاي 299 تا 301 هجري دانسته اند.

شاگردان برجسته محمد بن قولويه
شاگردان گرانمايه اي از محضر محمد بن قولويه بهره جستند که هر کدام به سهم خود، نقش بسزايي در رساندن احاديث ناب اهل بيت به گوش مشتاقان آن خاندان با فضيلت داشتند. در اينجا نگاهي کوتاه به زندگي دو تن از آنان خواهيم افکند.

1- محمد بن عمرو بن عبدالعزيز کشي:

وي از دانشمندان نامي نيمه اول سده چهارم هجري است که در شهر کشه از شهرهاي ماوراء النهر، ديده به جهان گشود و بيش تر اساتيدش نيز از همان ناحيه بوده اند. ابوالعباس نجاشي دانشمند رجالي، او را مورد اعتماد دانسته و درباره اش مي گويد:

او مصاحب عياشي(9) بود و از وي استفاده هاي فراوان برد و در حقيقت، از مکتب او برخاست.(10)

شيخ ابو عمرو کشي در کتاب رجال خويش، بسياري از اساتيدش را معرفي و رواياتي را نيز از آنان بيان کرده است. افرادي مثل محمد بن مسعود عياشي سمرقندي، محمد ين قولويه، جعفر بن محمد بن قولويه، عثمان بن ... کشي، سعد بن صباح کشي، احمد بن قرشي و ... که از بزرگان و فقهاي سده سوم و اوايل سده چهارم هجري، محسوب مي شدند.(11)

از ميان شاگردان رجالي اين دانشمند عاليقدر به معرفي دو تن از برجسته ترين ايشان، هارون بن موسي تلعکبري و ابو احمد حيدر بن محمد بن نعيم سمرقندي، اکتفا مي کنيم.

2- جعفر بن محمد قولويه:

دومين شاگرد بزرگ محمد بن قولويه، فرزند دانشمندش جعفر بن قولويه است که در سال 224 هجري در شهر سرمن راي(سامرا) به ادنيا آمد(12) و در ميان اهل رجال، گوي سبقت از پدر ربوده و آوازه اش از او بلندتر گشت. او که به اختصار ابن قولويه خوانده مي شد؛ از مفاخر فقها محدثين پيشين ماست و استاد شيخ مفيد(ره) محسوب مي گردد. او کتابهاي بسياري نوشت و شيعه از چرخش قلمش، استفاده فراوان برد. جعفر بن محمد، دست پرورده پدر دانشمند و فاضل بود. ابن شهر آشوب در کتاب معالم العلماء درباره اش نوشته:

جعفر بن محمد بن قولويه ابوالقاسم، از کليني و ابن عقده نقل روايت کرده و کتابهاي مداواة الحسد الحياة الابد، الجمعه و الجماعه، الفطره، کتاب الصرف و ... از اوست.(13)

يکي از کتابهاي معروف جعفر بن محمد بن قولويه، کتاب شريف و ذي قيمت؛ کامل الزيارات است. مرحوم علامه اميني(ره) در مقدمه خود در اين کتاب، در مورد ارزش و اهميت آن نوشته:

کامل الزيارات از کتابهاي قديمي معروف است و شيخ طوسي، در کتاب تهذيب و همين طور ساير محدثين از آن نقل کرده اند. شيخ حر عاملي آن را از مصادر کتابش، وسائل الشيعه قرار داده و از کتب مورد اعتماد دانسته است.(14)

کامل الزيارات داري 108 باب است که نويسنده، باب آغازين را به ثواب زيارت رسول اکرم(ص) اميرالمؤمنين(ع) و حسنين(ع) اختصاص داده است. آخرين باب کتاب نيز مختص نوادر زيارات است. اين کتاب ارزشمند، تنها کتابي است که از ابن قولويه به يادگار مانده و باعث معروفيتش گشته، آنچنان که تا نام کامل الزيارات آورده مي شود؛ نام ابن قولويه در کنار آن ذکر مي گردد. اهميت اين کتاب به خاطر احاديثي است که با اسناد معتبر، در آن گرد آوري شده و به عنوان مأخذي قابل اطمينان، مورد استفاده اهل قلم قرار گرفته است. از استادان جعفر بن محمد مي توان به پدر گرانقدرش محمد بن قولويه، ثقة الاسلام کليني، علي بن بابويه و برادرش علي بن محمد بن قولويه اشاره کرد(15). جعفر بن محمد با تربيت شاگرداني مثل ابو عبدالله محمد بن محمد بن نعمان المفيد، حسين بن عبيدالله غضائري و احمد بن عبدل که بعدها از علماء و مفاخر اسلام گرديدند؛ برگهايي زرين به ديباچه زندگي خود افزود.(14) سرانجام چراغ حيات اين راوي بزرگ در سال 368 يا 369 هجري رو به خاموشي نهاد و در بقعه مطهره کاظميه پايين پاي حضرت موسي بن جعفر(ع) به خاک سپرده شد. در زمان حاضر، قبر وي در کنار قبر شاگرد بزرگوارش شيخ مفيد واقع شده است.

لبيک گوي دعوت حق
محمد بن قولويه پس از سالها تربيت ساگردان و مسافرت در پي به دست آوردن احاديث اهل بيت سرانجام در شهر قم -آخرين شهري که پذيراي آن محدث بزرگ بود- در سال 299 يا 301 هجري دعوت حق را لبيک گفت و دوستدارانش را با غمي سنگين تنها گذاشت.

هم اکنون مرقد شريف اين عالم جليل القدر، در شهر مقدس قم، خيابان آية الله مرعشي نجفي(ره) مقابل مدرسه آيةالله گلپايگاني(ره) و نزديک بقعه علي بن بابويه واقع شده و در کمال سادگي و بدور از هر گونه زرق و برقي زيارتگاه عالمان و فرهيختگان است سادگي اين مکان همواره به جذابيتي آرامبخش انسان را به سمت خود جذب مي کند. بر سنگ قبر نيز اين جملات با خطي زيبا نوشته شده است:

هو الحي الذي لايموت

قدرا تحل عن دار الغفلة و الغرور الي عالم البهحة و السرور و العطريف المعتمد و منبع العلم و الحکم و مجمع الفضل و الکرم الامام العالم و الفاضل الفخام و المقتدي الانام و المرجع الخواص و العوام و الراوي للاحاديث النبويه علي مبلغها الف الف سلام و تحية الجامع لمرتة العلم و العمل و الخادم لعلوم سيد المرسلين شيخ محمد بن قولويه الجمال من اجلد رواة اخبار ائمة الاخيار صلوات الله و سلامه عليهم از اين دار فاني به عالم جاويد پيوست.

گلگشت در گلستان
پايان کلام را، به نقل احاديثي زينت مي بخشيم که از فرزند محمد بن قولويه(جعفربن قولويه) به ما رسيده است.

وفاي به عهد
جعفر بن محمد بن قولويه عن ابيه و اخيه و علي بن الحسين و محمد بن الحسن کلهم عن احمد بن ادريس عن ابي عبدالله بن موسي عن الوشاء قال:

سمعت الرضا(ع) يقول، ان لکل امام احد في عنق اولياء و شيعته و ان من تمام الوفاء بالعهد زيارة قبورهم ...

جعفر بن محمد از پدرش محمد بن قولويه با چند واسطه از امام رضا(ع) نقل مي کند که فرمود: براي هر امامي در گردن دوستداران و پيروان عهدي است که از وفاي به عهد آنان زيارت قبر ائمه است.(18)

ثواب زيارت امام حسين(ع)
جعفر بن محمد از پدر بزرگوارش نقل ميکند که امام صادق(ع) در ضمن حديثي فرمودند:

من زار قبر الحسين(ع) عرفا بحقه کتب الله له ثواب الف حجة مقبولة و غفر له ما تقدم من ذنبه و ما تأهر.

هر کس قبر حسين بن علي را در حالي که عرف به حق امام است؛ زيارت کند، خداوند متعال ثواب هزار حج قبول شده را براي او قرار مي دهد و تمام گناهان گذشته و آينده او، آمرزيده خواهد شد.(19)

تولد دوباره
جعفر بن محمد از محمد بن قولويه نقل مي کند که امام صادق(ع) فرمودند:

من اغتسل من ماء الفرات و زار قبر الحسين(ع) کان کيوم ولدته امه صفرا من الذنوب.

امام صادق(ع) فرمودند: هر کس در آب فرات غسل کند و قبر حسين(ع) را زيارت کند؛ مثل آن روزي است که از مادر متولد شده و از گناهان پاک است.(20)

خداوند متعال روح اين محدث گرانسنگ را، با ارواح پاک ديگر علماء و بزرگان در گذشته، محشور گرداند.

پاورقي:
1- لفظ ابن قولويه هنگامي که مطلق باشد؛ جعفربن محمد بن قولويه است و ضبط آن،قولويه است.

(ريحانةالادب،ج 8، ص 162)

2- ريحانةالادب، ميرزا محمد علي مدرس، ج 8 ص 163.

3- مفاخر اسلام، علي دواني، ج 2، ص 138.

4- رجال النجاشي، ص 177.

5- رجال النجاشي، ص 126؛ وقايع الايام، ص 83؛ تحفة الاحباب، ص 121؛ ريحانة الادب، ج 1، ص 76.

6- فهرست شيخ طوسي، ص 75.

7- معجم رجال الحديث، سيد ابوالقاسم خويي، ج 8، ص 80.

8- همان، ج 8، ص 81.

9- محمد بن مسعود سمرقندي، معروف به نجاشي.

10- رجال النجاشي، ص 372.

11- مفاخر اسلام، علي دواني، ج 3، ص 70.

12- رجال النجاشي، ص 122.

13- معالم العلماء، ابن شهرآشوب، ص 30.

14- مفاخر اسلام، علي دواني، ج 3، ص 136.

15- معجم الرجال الحديث، سيد ابوالقاسم خويي، ج 4، ص 329.

16- فهرست شيخ طوسي، ص 42.

17- همان.

18- منتخب کامل الزيارات، ابن قولويه، ص 212؛ وسائل الشيعه، ج 14، ص 444، ح 2.

19- وسائل الشيعه، ج 14، ص 445، ح 1.

20- همان، ج 14، ص 485، ح 7.

 
 
آثار:
کتاب الرحمة
کتاب الضياء
کتاب مقالات اماميه
 

تاريخ بروز رساني : چهارشنبه 18/09/88 ساعت 13:46