جلوه علما
	جلوه هاي سياسي اجتماعي علما

استاد دانشوران

ناصر الدين انصاري

از دير باز فقيهان و محدّثان شهر قم در حفظ معارف اهل بيت (ع) و تعميق باورهاي ديني مردم شيعه سهمي به سزا داشته اند و در اين راه، هر گونه رنجي را به جان خريده اند. يکي از آنان، که براي گسترش علوم اهل بيت (ع) سر از پاي نمي شناخت، مرحوم آية اللّه حاج شيخ محمد علي حايري قمي است، که در اين مقال به اجمال، زندگي اش را بررسي مي کنيم.

ولادت و تحصيلات
آية اللّه حايري قمي، در سال 1291 ق.(1) در قم زاده شد. در ايام نوجواني خواندن و نوشتن و قرآن مجيد را در مکتب خانه فرا گرفت؛ سپس به آموختن علوم ديني روي آورد و در محضر علماي بزرگ قم، ادبيات و سطوح فقه، اصول و حديث را به خوبي فرا گرفت.

اساتيد وي در قم، عبارتند از آيات عظام:

.1 حاج ميرزا محمد ارباب قمي (1273-1341 ق)، صاحب «اربعين الحسينية» و «تشييد البنيان».

.2 حاج سيد صادق قمي (1253 - 1338 ق)، صاحب «کتاب الزکاة».

.3 شيخ محمد حسن نادي قمي (م: 1317 ق).

.4 شيخ محمد حسن وزوايي قمي (م: 1310 ق).

.5 شيخ محمد حسين پايين شهري قمي (معروف به متکلم).

.6 ميرزا ابو القاسم طباطبايي قمي (م: 1333 ق)، برادر آية اللّه العظمي حاج آقا حسين قمي.

.7 ملا علي اکبر قمي (م: حدود 1314 ق).

شوق آموختن و ترک وطن
روح جستجوگر و اشتياق فراوان آية اللّه حايري به آموختن، موجب شد که ايشان مسافرت هاي متعددي به مراکز علم و دانش کند. از اين رو به شهرهاي تهران، نجف، سامرّا و کربلا هجرت کرد و از اساتيد معروف و مبرّز آن سامان بهره گرفت. در اين قسمت، به ترتيب در شهرهايي که ايشان رحل اقامت افکند، اشاره مي کنيم.

الف) تهران:

مرحوم آية اللّه حايري قمي، در حدود سال 1313 ق، رهسپار تهران شد و از محضر آيات عظام: حاج ميرزا محمد حسن آشتياني (م: 1319 ق) و مرحوم ميرزا ابوطالب زنجاني (م: 1329 ق)، سطوح عالي فقه و اصول را به خوبي فرا گرفت.(2)

ب) نجف:

ايشان پس از 5 سال اقامت در تهران، در سال 1328 ق، راهي نجف شد و در درس هاي اساطين حوزه علميه نجف شرکت جست و به تقرير درس آنان پرداخت. اساتيد ايشان در نجف عبارتند از آيات عظام:

.1 آخوند ملا محمد کاظم خراساني (م 1329 ق)، صاحب کتاب هاي «حاشيه بر رسائل»، «کفاية الاصول» و «شرح تبصرة المتعلمين».

.2 حاج آقا رضا همداني (م 1322 ق)، صاحب کتاب هاي «مصباح الفقيه في شرح شرايع الاسلام» و «حاشية المکاسب».

.3 سيد محمد کاظم طباطبايي يزدي (م 1337 ق)، صاحب کتاب هاي «منجزات المريض»، «صلاة الاحتياط» و «عروة الوثقي».

.4 شيخ هادي بن محمد امين تهراني (م 1321 ق)، صاحب کتاب هاي «محجة العلماء»، «تفسير آية النور» و «ودايع النبوة».

او در ميان اساتيد خود، بيشتر دلبسته آخوند خراساني بود. لذا بيشترين استفاده را از محضر شريف وي برد و تقريرات درس اصول (قطع و ظن، برائت و استصحاب) وي را به زيبايي به رشته تحرير درآورد.(3)

ج) سامرّا:

آية اللّه حايري قمي پس از شش سال اقامت در نجف، در سال 1324 ق، همزمان با اوج گيري نهضت مشروطه، رهسپار سامرا گرديد تا از محضر آية اللّه العظمي ميرزا محمد تقي شيرازي بهره مند شود. در سامرّا مورد اکرام و احترام بسيار ميرزا قرار گرفت و ضمن شرکت در مجلس درس استاد، خود به تدريس سطوح پرداخت.

با شروع جنگ جهاني اول، که سامرّا محل تجمّع لشکر عثماني و پادگان نظامي گرديد، درس هاي حوزه تعطيل شد و ميرزاي شيرازي به کربلا مهاجرت نمود. به اين علت، آية اللّه حايري به کاظمين کوچ کرد و مدّت ها از محضر آية اللّه سيد حسن صدر کاظمي (م 1354 ق) بهره برد؛(4) امّا پس از مدتي، بنا به دعوت استادش، به کربلا هجرت کرد.(5)

د) کربلا:

آية اللّه حايري در سال 1336 ق، به کربلا هجرت کرد و از آنجا که بسيار مورد توجه و اطمينان ميرزاي شيرازي بود، مرحوم ميرزاي دوم، احتياطات خويش را بدو ارجاع نمود.(6)

پس از وفات استاد بزرگوارش در سال 1338 ق، در صحن حرم مطهر امام حسين (ع) ، به جاي ميرزاي شيرازي به اقامه جماعت پرداخت و به اين ترتيب در حوزه هاي علمي شيعه، شهرت يافت.(7)

وي علاوه بر اقامه جماعت، به تدريس و تأليف و وعظ و ارشاد هم اشتغال داشت و از علماي بزرگ کربلا به شمار مي رفت.(8)

بازگشت به قم
آية اللّه حايري قمي، در سال 1349 ق که پنجاه ساله بود، به قصد زيارت مرقد مطهر حضرت امام رضا (ع) ، به سوي ايران حرکت کرد. در مشهد مقدس، چندي نزد مرحوم آية اللّه العظمي حاج آقا حسين طباطبايي قمي ميهمان بود.

مرحوم طباطبايي قمي، وي را به بازگشت به زادگاهش - که در آن زمان داراي حوزه اي باشکوه و آبرومند گرديده و از طرفي با توطئه هاي گوناگون رژيم پهلوي براي تضعيف و نابودي آن، رو به رو بود. - بسيار ترغيب نمود. اين عوامل باعث شد که ايشان در همان سال، به قم بازگردد و به درخواست زعيم حوزه، آية اللّه العظمي حايري يزدي، در قم ماندگار شود و به خدمات ديني بپردازد.(9)

تدريس
برنامه مرحوم آية اللّه حاج شيخ محمد علي حايري قمي از همان اوان ورود به قم، اين بود که شب ها به اقامه نماز در مدرسه فيضيه و پس از نماز به تدريس خارج فقه و اصول مي پرداخت.

در اين زمينه سيد علي رضا ريحان يزدي مي نويسد:

«... معظم له از علماي نجف اشرفند و به تازگي به وطن اصلي خود مراجعت کرده اند. شب ها بعد از نماز، در مدرسه فيضيه، مجلس درسشان منعقد مي شود و تخصّص جناب ايشان، در علم اصول است.»(10)

علامه تهراني هم مي فرمايد:

«... وي شأن و جايگاهي بلند در حوزه داشت و طلّاب به وي، علاقه فراوان و به درس و بحثش، شوق بسيار داشتند...».(11)

مرحوم ناصر الشريعه هم مي نويسد:

«... وي از بزرگان علما و مدرسين اين سرزمين بود.... جماعتي زياد به درس و نماز او حاضر مي شدند...»(12)

شاگردان
برخي از شاگردان آن فقيه بزرگ، که در «آينه دانشوران» آمده است، عبارتند از حضرات آيات:

.1 شيخ ابراهيم رياضي نجف آبادي.

.2 شيخ مرتضي انصاري قمي (1322-1391 ق).

.3 حاج سيد سجاد علوي گرگاني (1322-1407 ق).

.4 شيخ محمد فکور يزدي.

.5 شيخ محمد باقر شريعتي اصفهاني.

.6 سيد مرتضي علوي فريدني.

.7 سيد مهدي هاشمي شاهرودي.

.8 شيخ عباس صفايي حايري قمي، فرزند معظم له،(1332 - 1399 ق).

.9 ميرزا عباس مستقيم قمي.

.10 شيخ يحيي فاضل همداني.

.11 ميرزا علي اصغر شفيعي همداني.

.12 ميرزا محسن ضيايي همداني.

.13 شيخ محمد باقر سعيدي رانکوهي.

.14 شيخ عبد الرحيم تنکابني.

.15 شيخ ابو القاسم فروغي شاهرودي.

.16 شيخ محمد رفيعي طالقاني.

.17 سيد حسين بحريني.

.18 سيد محمد ابو هاشم رشتي.

.19 سيد شفيع واحدي رشتي.

.20 شيخ محمد تقي لنگرودي املشي.

.21 آقا محمد کاجي همداني.

.22 سيد محمد باقر سلطاني طباطبايي (1332-1418 ق).

تأليفات
آن فقيه بزرگ، به جز تدريس و تربيت شاگردان، داراي تأليفات بسياري در فقه و اصول است که عبارتند از:

.1 «مختارات الاصول» يک دوره اصول به سبک جديد است و در دو جلد به چاپ رسيده است.(13)

.2 «حاشيه برکفايه» (دو جلد و مطبوع سال 1344 ق). اين حاشيه بر آمده از درس اصول ميرزاي شيرازي و آخوند خراساني است.(14)

.3 «ردّ بر وهّابيت» (چاپ شده).(15)

.4 «تقريرات درس اصول آخوند خراساني» (اصول عمليه).(16)

.5 «اجتهاد و تقليد» اين کتاب همراه با «مختارات الاصول» به چاپ رسيده است.(17)

.6 «تعادل و تراجيح» که همراه با«مختارات الاصول» به چاپ رسيده است.(18)

.7 «رساله در بطلان ترتّب».(19)

.8 «کتاب الطهارة».(20)

.9 «کتاب الصلاة».(21)

.10 «کتاب الزکاة».(22)

.11 «کتاب الخمس».(23)

.12 «شرح استدلالي تبصرة المتعلمين»؛(24) که ظاهراً همان کتاب هاي فقهي بالا باشد.

.13 «رسالة في الرضاع» که اتمام آن، در سامرا، در سال 1326 ق. بوده است.(25)

.14 «رسالة في العدالة».(26)

.15 «رسالة في الوقف».(27)

.16 «رسالة في العصمة»: اين نوشتار، پيرامون عصمت امامان بوده و آن را در 1343 ق، تاليف کرده است.(28)

اين قبيل کتاب ها باعث شد تا آن مرحوم، پس از وفات آية اللّه حاج شيخ عبد الکريم حايري از سوي برخي، به عنوان مجتهد اعلم مورد توجه و عنايت قرار گيرد(29) و چشم هاي حوزه علميه براي زعامت حوزه و مرجعيت شيعه، به سوي وي متوجه شود؛ اما افسوس که اجل بدو مهلت نداد و چندي پس از درگذشت آية اللّه حايري، او هم بدرود زندگي گفت.(30)

از مرحوم آية اللّه حايري قمي، به جز تأليفات و شاگردان فراوان، آثار ديگري هم بر جاي مانده است؛ از جمله: «مسجد نو» در مقابل قبرستان شيخان کبير قم. اين مسجد که اخيراً به صورت زيبايي تجديد بنا شده است، در يکي از نقاط پر رفت و آمد، نزديک حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه (س) قرار گرفته و هماره آکنده از نمازگزاران مقيم و مسافر است.

ويژگي هاي شخصي
معظم له، عالمي عامل بود و مصداق کامل توقيع شريف «و اما مَن کان من الفقهاء صائناً لنفسه حافظاً لدينه مخالفاً لهواه مطيعاً لأمر مولاه فللعوام ان يقلّدوه» به شمار مي آمد. از حيث مقام علم و دانش، زهد و تقوا در مرتبه اي بلند قرار داشت(31) و از رياست و مرجعيت دوري مي جست. لذا از حاشيه بر کتاب هاي فتوايي خودداري کرد و با اين که گروهي بسيار به او روي آوردند، اما خود را در معرض تقليد مردم قرار نداد.(32)

او به فرزندش مي فرمود:

فرزندم! آيه اي در قرآن است که کمرشکن است و آن، آيه مبارکه (تلک الدار الآخرة نجعلها للذين لا يريدون علوّاً في الارض و لا فسادا و العاقبة للمتقين» مي باشد که خداوند متعال، آخرت را براي کساني قرار داده که فکر و خيال رياست و بزرگي را در سر نداشته باشند.

وفات
آية اللّه حاج شيخ محمد علي حايري قمي، پس از درگذشت زعيم حوزه علميه آية اللّه حاج شيخ عبد الکريم، بيش از سه سال زنده نماند و در اين مدت هم، مبتلا به کسالت قلبي و بيماري استسقاء بود تا اين که در 67 سالگي، در دوشنبه، 22 ربيع الثاني 1358 ق (برابر با1318 ش) دار فاني را بدرود گفت.

به دنبال اعلام خبر وفاتش، تمام شهر و حوزه علميه تعطيل شد و پيکر او به صورت باشکوهي تشييع شد. جسد مطهر آن فقيه رباني، در مسجد بالاسر حرم حضرت معصومه (س) ، در جانب بالاي سر آية اللّه حايري، به خاک سپرده شد. مجالس بزرگداشت وي، نخست از سوي آية اللّه حجت و سپس از طرف آية اللّه صدر و سومين روز، از جانب آية اللّه سيد محمد تقي خوانساري برگزار شد و آن گاه طبقات و اصناف ديگر ختم هاي متعدد گرفتند.(33)

همان گونه که زندگي آن مرد بزرگ موجب برکت براي حوزه علميه بود، وفاتش نيز برکاتي را فراهم آورد؛ زيرا قرار بود در همان ايام وفات ايشان از سوي رژيم طاغوتي رضاخان، از طلّاب حوزه علميه قم، امتحان گرفته شود تا به بهانه امتحان، حوزه علميه از ميان برداشته شود؛ امّا با درگذشت آن مرحوم، امتحان دولت در آن سال به تأخير افتاد و در سال هاي بعد هم، به کلّي بساط امتحان برچيده شد.(34)

بازماندگان
از آن فقيه بزرگ، فرزنداني بر جاي ماند که مشهورترين آنها مرحوم آية اللّه حاج شيخ عباس صفايي حايري (1322- يکشنبه 4 ذي الحجة الحرام 1398 ق)، از علماي قم است. وي در سامرا متولد شد و تحصيلات خويش را نزد پدر بزرگوارش و آية اللّه العظمي حايري فرا گرفت و پس از وفات پدرش، به جاي آن مرحوم در مسجد نو، اقامه جماعت نمود و کتاب هاي بسيار به رشته تحرير درآورد و در ضمن به تدريس فقه و اصول مشغول بود؛ از جمله کتاب هايش:

.1 تاريخ مجاهدات پيامبر اکرم؛ .2 تاريخ شخصيت و صفات پيغمبر؛ .3 تاريخ اميرالمؤمنين؛ .4 تاريخ حضرت سيد الشهداء (ع) ، (در 2 جلد).(35)

از کتاب هاي غير چاپي ايشان هم مي توان از: «حاشيه بر عروه»، «کتاب الطهارة»، «کتاب الصلاة»، «کتاب الخمس» و «اصول الفقه» نام برد.

فرزند ديگر ايشان، مرحوم استاد حجة الاسلام و المسلمين حاج شيخ علي صفايي حايري بود که از شاعران و فضلاي مشهور حوزه علميه قم به شمار مي رفت. وي نيز از شاگردان پدر بزرگوارش بود و کتاب هاي بسياري نگاشت و طلاب فراواني را پرورش داد.

وي در 48 سالگي، در 29 ربيع الاول 1420 در راه زيارت حضرت امام رضا (ع) در اثر تصادف، بدرود حيات گفت.(36)*

پي نوشت ها:
* ر.ک: ستارگان حرم، ج 10، زندگينامه مرحوم علي صفايي حايري.

1 - الذريعة، ج 6، ص 187 و آينه دانشوران، ص 78 (و يا متولّد سال 1299 ق ر.ک: آثارالحجة، ج 1، ص 116 و رجال قم، ص 153).

2 و 3 - نقباء البشر، ج 4، ص 1369.

4 - الذريعة، ج 20، ص 167.

5 و 6 - آثار الحجة، ج 1، ص 116.

7 - تاريخ قم، ص 282.

8 و 9 - نقباء البشر، ج 4، ص 1369.

10 - آينه دانشوران، ص 79.

11 - نقباء البشر، ج 4، ص 1369.

12 - تاريخ قم، ص 283.

13 - الذريعة، ج 20، ص 167.

14 - همان، ج 6، ص 188.

15 - نقباء البشر، ج 4، ص 1368.

16 - همان، ج 4، ص 1369.

17 و 18 - الذريعة، ج 20، ص 167.

19 - مع علماء النجف، ج 2، ص 437.

20 تا 22 - همان، به نقل از نقباء البشر، ج 4، ص 1369.

23 - نقباء البشر، ج 4، ص 1369.

24 - رجال قم، ص 153 و تاريخ قم، ص 283.

25 - الذريعة، ج 11، ص 192.

26 و 27 - نقباء البشر، ج 4، ص 1369.

28 - الذريعة، ج 15، ص 273.

29 - گنجينه دانشمندان، ج 1، ص 335.

30 و 31 - آثارالحجة، ج 1، ص 116.

32 - ميراث اسلامي ايران، ج 10، ص 127.

33 و 34 - آثارالحجة، ج 1، ص 116 و 117.

35 - همان، ج 2، ص 55؛ گنجينه دانشمندان، ج 2، ص 189؛ آينه دانشوران، ص 253 و رجال قم، ص 125.

36 - مجله آينه پژوهش، ش 59، ص 103 و 104.

منابع:

.1 آثار الحجة يا تاريخ و دائرة المعارف حوزه علميه قم، محمد شريف رازي، قم، کتابفروشي برقعي، 1332 ش، ج 1، ص 115 و 116.

.2 آينه دانشوران، سيد عليرضا ريحان يزدي، پاورقي و اضافات: ناصر باقري بيدهندي، قم، کتابخانه آيت اللّه مرعشي، 1372 ش، ص 78 و 79.

.3 الاجازة الکبيرة، آيت اللّه سيد شهاب الدين مرعشي نجفي، تدوين: محمد سمامي حايري، قم، کتابخانه آيت اللّه مرعشي، ص 206.

.4 تاريخ قم، محمد حسين ناصر الشريعة، پاورقي و اضافات: علي دواني، قم، دارالفکر، 1342 ش، ص 282

.5 الذريعه الي تصانيف الشيعة، علامه شيخ آقا بزرگ تهراني، بيروت، دار الاضواء، 1403 ق. (مجلدات مختلف)

.6 رجال قم، سيد محمد مقدس زاده، تهران، چاپخانه مهر ايران،1335 ش، ص 153.

.7 گنجينه دانشمندان، محمد شريف رازي، تهران، کتابفروشي اسلاميه، 1352 ش، ج 1، ص 335.

.8 مع علماء النجف، سيد محمد غروي، بيروت، دارالثقلين، 1420 ق، ج 2، ص 437.

.9 معجم رجال الفکر و الادب في النجف خلال الف عام. محمد هادي اميني نجفي، ج 3، ص 1014.

.10 معجم المؤلّفين العراقيين، کودکيس عواد، ج 3، ص 217.

.11 معجم المطبوعات النجفية، محمد هادي اميني نجفي، ص 145 و 286

.12 نقباء البشر في القرن الرابع عشر، شيخ آقا بزرگ تهراني، مشهد، نشر مرتضي، 1403 ق، ج 4، ص 1368.

 
 
آثار:
مختارات الاصول
حاشيه برکفايه
ردّ بر وهّابيت
تقريرات درس اصول آخوند خراساني
اجتهاد و تقليد
تعادل و تراجيح
رساله در بطلان ترتّب
کتاب الطهارة
کتاب الصلاة
کتاب الزکاة
کتاب الخمس
شرح استدلالي تبصرة المتعلمين
رسالة في الرضاع
رسالة في العدالة
رسالة في الوقف
رسالة في العصمة
 

تاريخ بروز رساني : چهارشنبه 18/09/88 ساعت 16:38