ملا هادي سبزواري
 سيره عملي و اخلاقي علما
 جايگاه و عملكرد علماي شيعه
 علم و عالم در فرهنگ اسلامي
 زندگينامه علما و بزرگان
 جلوه علما
 جلوه هاي سياسي اجتماعي علما
ملا هادي سبزواري
 
نام هاي ديگر: ملا هادي حکيم سبزواري،
موطن: سبزوار
نام پدر : حاج ميرزا مهدي 
تاريخ وفات: 1289قمري 
------------------------------------------------------------------------------------------
 
حکيم فرزانه
سيد حسين قريشي
طلوع زندگي
در سال 1212 ق در شهر سبزوار و در خانه حاج ميرزا مهدي - يکي از انسانهاي وارسته و مومن سبزوار - کودکي پا به عرصه وجود گذاشت و هادي نام گرفت .
او هشت سال داشت که به جمع محصلان علوم مقدماتي پيوست و در اوان نوجواني ادبيات عرب (صرف و نحو) را فرا گرفت و ديري نگذشت که به جلسات درسهاي بالاتر راه يافت . وي هر چند در ده سالگي پدرش را از دست داد توانست به کمک يکي از اقوام خويش راههاي سخت آينده را هموار سازد. پسر عمه اش حاج ملا حسين سبزواري که خود اهل فضيلت و دانش بود در ادامه تحصيل وي را ياري کرد.(1124)و باکمک او راهي حوزه علميه مشهد شد و ده سال در کنار بارگاه امام رضا عليه السلام به تحصيل پرداخت .
به دنبال حکمت
اصفهان در داشتن حوزه هاي علميه پر رونق ، تاريخ درخشان دارد و گذشته اين شهر با خاطرات بزرگان بسياري نقش بسته است .
حضور ملا هادي در حوزه اصفهان از روزي آغاز شد که وي سفر حج از راه اصفهان گذر مي کرد و چون هنوز موسم حج نبود مدتي در اين شهر اقامت گزيد. در حوزه پر رونق اصفهان آن زمان استاداني چون حاج شيخ محمد تقي مولف کتاب هدايه المسترشدين و حاج محمد ابراهيم کلباسي نگارنده کتاب اشارات الاصول و آيه الله ملا اسماعيل کوشکي در آن ، محفل درس و بحث علمي داشتند.
ملا هادي که هنوز تا موسم حج فرصت داشت لحظاتش را مغتنم شمرده ، در درس بزرگان شرکت جست او چند وقتي به درس آيه الله کوشکي رفت و احساس کرد اين درس برايش چون گمشده گرانقيمتي بوده که اکنون بدان دست يافته است . بيان شيوا و عمق معلومات استاد وي را هر روز شيفته تر مي نمود. از همين رو تصميم گرفت سفر حج خود را به سفر در سلوک دانش ‍ و معارف تبديل کند و در اصفهان ماندگار شود. سفر ملا هادي به هشت سال اقامت در اصفهان انجاميد و در اين مدت خود را به زيور دانش و معارف آراست و به برکت بزرگان آن سامان در علم حکمت افقهاي جديدي فرا راهش گشوده گرديد.
ملا هادي در سال 1242 ق به مشهد بازگشت و پنج سال در مدرسه حاج حسن مشغول تدريس شد.
خاطره اي در حوزه کرمان
در يکي از سالها که ملا هادي به زيارت خانه خدا رفته بود پس از آنکه سفر حج خود را به پايان برد عزم بازگشت به ايران نمود و از راه دريا وارد بندرعباس گرديد. چون راهها ناامن بود از رفتن به سبزوار منصرف گرديد و چندي در شهر کرمان اقامت گزيد. در آنجا مدتها در مدرسه معصوميه کرمان با خادم مدرسه همکاري مي کرد خود را به هيچ کس معرفي نکرده بود، طلاب گمان مي کردند او از خدمتگزاران مدرسه است . از همين رو روز و شب در کنار او به سر مي بردند بدون اينکه بدانند وي چه انسان بزرگ و دانشمند گرانقدري است ! اما اين گمنامي چندان طول نکشيد و رفته رفته درخشش آن گوهر گران سنگ محصلان تيز بين را متوجه خود ساخت و ديري نپاييد که استاد شناخته شد و طلاب که تا چندي او را خادم مي پنداشتند وي را استاد بلند مرتبه و متبحر در علوم مختلف يافتند. پس از آن اطراف حکيم فرزانه را مشتاقان دانش و حکمت فرا گرفتند و حکيم سبزواري در مدرسه ديني کرمان جلسات درس و بحث علمي تشکيل داد و مدتي در آنجا ماندگار شد.
اساتيد
1. حاج ملا حسين سبزواري : حکيم سبزواري پس از بر شمردن عظمت اين استاد مي گويد:
((... مرا از سبزوار به مشهد مقدس حرکت داد و آن جناب انزوا و تقليل غذا و عفاف و اجتناب از محرمات و مکروهات و مواظبت بر فرايض و نوافل را مراقب بود و داعي را هم در اينها چون در يک حجره بوديم سهم و مشارکت داشت و کينونت ما بدين سياق طولي نکشيد و سنواتي رياضات و تسليميتي داشتم و آن مرحوم استاد ما بود در علوم عربيه و فقهيه و اصوليه ولي با آنکه خود کلام حکمت ديده بود و شوق و استعداد هم در ما مي ديد نمي گفت مگر منطق و قليلي از رياضي پس عشره کامله را با آن مرحوم در جوار معصوم به سر بردم ...)) (1125)
2. حاج محمد ابراهيم کرباسي (1180 - 1262 ق ): او از محضر سيد مهدي بحرالعلوم و شيخ جعفر کاشف الغطا و سيد علي طباطبايي استفاده برده و پس از بازگشت به وطن عمر خويش را با کمال زهد و احتياط و قناعت سپري نمود.
تاليفات مشهور اين عالم باورع عبارت است از: اشارات الاصول ، الايقاظات ، شوارع الهدايه الي شرح الکفايه (در شرح کفايه محقق سبزواري )، منهاج الهدايه الي احکام الشريعه و...(1126)
3. آقا شيخ محمد تقي ، معروف به صاحب هدايه المسترشدين (متوفاي 1248 ق ): تبحر او در علم اصول فقه به حدي بوده که وي را به رئيس ‍ الاصوليين خطاب مي کردند. او در محضر استادان بزرگي همچون علامه سيد مهدي بحرالعلوم و سيد علي صاحب رياض و سيد محسن کاظميني رشد کرده است . تاليفات مشهور او عبارتند است از تقريرات سيد بحرالعلوم - حجه المظنه - شرح الاسماء الحسني و هدايه المسترشدين . (1127)
4. ملا علي مازندراني نوري اصفهاني (متوفاي 1246 ق ): وي از محضر علماي مازندران و قزوين استفاده کرده و کلام و حکمت را نزد آقا محمد بيدآبادي آموخته بود. تفسير سوره توحيد، حاشيه اسفار ملاصدرا و حاشيه مشاعر ملاصدرا از جمله تاليفات مشهور اين عالم بزرگوار مي باشد.
5. ملا اسماعيل کوشکي : او هميشه پس از فراغت از تدريس با تني چند از شاگردان خود در حوزه درس ملا علي نوري حاضر مي شد. حاشيه اسفار ملاصدرا، حاشيه شوارق ملا عبدالرزاق لاهيجي ، حاشيه مشاعر ملاصدرا و شرح عرشيه ملاصدرا از جمله تاليفات اين عالم فرزانه است .(1128)
شاگردان
حکيم سبزواري علاوه بر حوزه علميه کرمان نزديک چهل سال در حوزه علميه مشهد به تدريس پرداخته و حاصل اين تلاش پرورش شاگردان بسياري بوده است . در اينجا تنها به اسامي تني چند از آنان اشاره مي شود:
1. آخوند ملا محمد فرزند ارشد حکيم
2. آخوند ملا محمد کاظم خراساني مولف ((کفايه الاصول ))
3. ملا محمد کاظم سبزواري
4. آقا شيخ علي فاضل تبتي
5. شاهزاده جناب
6. آيه الله حاج ميرزا حسين مجتهد سبزواري
7. ملا علي سمناني
8. آقا سيد احمد رضوي پيشاوري هندي
9. ملا عبدالکريم قوچاني
10. شيخ ابراهيم طهراني معروف به شيخ معلم
11. ملا محمد صادق حکيم
12. شيخ محمد حسين معروف به جرجيس
13. آقا حسن ابن ملا زين العابدين
14. ميرزا اسماعيل ملقب به افتخار الحکماء طالقاني
15. ميرزا علينقي ملقب به صدر العلماء سبزواري
16. سيد عبدالغفور جهرمي
17. ميرزا حسين امام جمعه کرماني
18. آيه الله حاج ميرزا ابوطالب زنجاني
19. حاج شيخ ملا اسماعيل عارف بجنوردي
20. حاج ميرزا حسن حکيم داماد حاج ملا هادي
21. وثوق الحکماء سبزواري
22. حاج ملا اسماعيل ابن حاج علي اصغر سبزواري
23. ميرزا اسدالله سبزواري
24. شيخ عبدالاعلي سبزواري
25. شيخ علي اصغر سبزواري
26. فاضل صدخرومي سبزواري
27. ميرزا ابراهيم شريعتمدار سبزواري
28. فاضل مغيثه اي سبزواري
29. سيد عبدالرحيم سبزواري
30. ملا محمد رضا سبزواري متخلص به روغني
31. ملا محمد صادق صباغ کاشاني
32. شيخ محمود ابن ملا اسماعيل کاشاني
33. ميرزا آقا حکيم دارابي
34. آقا ميرزا محمد يزدي معروف به فاضل يزدي
35. ملا غلام حسين شيخ الاسلام
36. ميرزا عباس حکيم (1129)
تاليفات حکيم
عظمت تاليفات حکيم سبزواري بر اهل دانش و حکمت پوشيده نيست و ما در اينجا با بررسي آثار ارزشمند وي گوشه اي از افق فکري و وسعت علمي ايشان را معرفي مي کنيم :
1. منظومه و شرح منظومه سبزواري : اين اثر نفيس و کم نظير حاصل تلاش ‍ بيش از بيست سال از عمر با برکت حکيم در سنين جواني است . (1130)
مولف خود در آخر کتاب تاريخ شروع را سال 1240 ق و زمان ختم آن را سال 1261 ق ياد کرده است .
حاج ملا هادي پس از فراغت از تاليف منظومه و شرح آن ابتدا خود به تدريس آن پرداخته و پس از پايان دوره اول آن فرزند بزرگ حکيم ، آخوند ملا محمد تدريس مجدد آن را براي شيفتگان حکمت به عهده گرفته است .(1131)در اهميت اين کتاب شريف همين بس که از زمان تاليف تاکنون همواره در حوزه هاي علميه و حتي در عصر حکيم در مرکز علوم عقلي تهران جزو کتابهاي درسي بوده است . (1132)
شرح منظومه که اکنون چون ستاره اي پرفروغ در محافل علمي و فکري مي درخشد حاوي دو علم منطق و حکمت مي باشد. حکيم در بخش ‍ حکمت که نام آن را ((غرر الفرائد)) گذاشته است با طبع روان خويش بيش ‍ از هزار بيت شعر پيرامون حکمت سروده و در آن به بررسي مسائل مهم فلسفه پرداخته است و چون اين بخش داراي مفاهيم بسيار دقيق فلسفي بوده پس از فراغت از نظم آن خود به شرحش پرداخته است .
بخش ديگر کتاب مربوط به مباحث منطق است .(1133)نام اين بخش ((لثاني المنتظمه )) و بحق مخزن لولوو مرجان است . وي در اينجا با سرودن اشعاري بالغ بر سيصد بيت دقيق ترين مباحث منطق را به نظم در آورده و با زبان فصيح عرب معضلات اين علم را بيان کرده است و چون اين اشعار نيز بسيار پيچيده و دقيق است خود پس از فراغت از نظم به شرح ابيات پرداخته که اکنون آن شرح در ذيل منظومه وي به چاپ رسيده و به نام ((شرح اللثاني المنتظمه )) موسوم است .
مجموع مباحث منطق و فلسفه امروزه به نام شرح منظومه سبزواري کانون با صفاي حوزه ها را گرم نگه داشته و علاوه بر اينکه نشان مي دهد حاج ملا هادي عالمي منطقي و فيلسوفي بزرگ بوده شاعري زبر دست و توانا بوده است .
2. ديوان حاج ملا هادي : اين کتاب که اشعارش بالغ بر هزار بيت است غزليات و رباعيات و... بسيار زيبايي عرفاني را در برگرفته است و نشان مي دهد که اين عالم بزرگوار در فن شعر و ادب نيز توانايي کامل داشته است . در قسمتي از اشعارش که نکات عرفاني در برداشته ، مي خوانيم :
شورش عشق تو در هيچ سري نيست که نيست
 
منظر روي تو زيب نظري نيست که نيست
 
زفغانم ز فراق رخ و زلفت به فغان
 
سگ کويت همه شب تا سحري نيست که نيست
 
نه همين از غم او سينه ما صد چاک است
 
داغ او لاله صفت بر جگري نيست که نيست
 
موسي نيست که دعوي اناالحق شنود
 
ور نه اين زمزمه اندر شجري نيست که نيست
 
گوش ((اسرار)) شنو نيست و گرنه اسرار
 
برش از عالم معني خبري نيست (1134) که نيست
 
3. اسرار الحکمه في المفتتح و المغتنم : حکيم بزرگوار اين اثر نفيس را در دو بخش تنظيم کرده است . در بخش اول آن که مربوط به حکمت نظري است حکمت را پس از مقدمه در اثبات واجب الوجود و مباحث توحيد آغاز و به دنبال آن مباحث معاد و نبوت و امامت را به طور استدلالي دنبال کرده است و با آوردن ادله اي در اثبات امامت حضرت مهدي (عج ) اين بخش را به پايان برده است . در بخش دوم کتاب که در حکمت عملي است پس از مقدمه ، فلسفه تفاوت بلوغ زن و مرد را مطرح ساخته و بر آن بحث طهارت و اسرار نجاست را بيان فرموده و با طرح مباحث نماز و زکات و روزه اين بخش را نيز به پايان برده است .
حکيم در اين کتاب از ساير ابواب فقه سخني به ميان نياورده و در آخر کتاب اشاره کرده که چون مادر کتاب نبراس ساير ابواب را به نظم در آورده ايم از طرح آن در اينجا خودداري نموديم .
اين کتاب نشان مي دهد که حکيم علاوه بر فلسفه در علوم مختلف از جمله فقه تبحر داشته است .
4. شرح فارسي بر برخي از ابيات مشکل مثنوي مولانا
5. مفتاح الفلاح و مصباح النجاح : شرح دعاي شريف صباح منسوب به مولي الموحدين امير المومنين است .
6. شرح الاسماء: شرح دعاي جوشن کبير است
7. النبراس في اسرار الاساس : يک دوره فقه به طور خلاصه در قالب نظم ريخته شده و با اسرار و حکمت بيان شده است .
8. راح قراح و کتاب رحيق در علم بديع
9. حاشيه بر الشواهد الربوبيه في المناهج السلوکيه اثر نفيس مرحوم صدرالحکماء المتالهين ملاصدرا الدين شيرازي
10. حاشيه بر اسفار اربعه ملاصدر الدين شيرازي
11. حواشي بر کتاب مفاتيح الغيب ملاصدر الدين شيرازي
12. حاشيه بر مبدا و معاد صدرالدين شيرازي : البته نسبت به سه حاشيه قبل مختصرتر مي باشد.
13. حاشيه بر شرح سيوطي لابن مالک (در علم نحو)
14. حاشيه بر کتاب ((شوارق )) اثر ملا عبدالرزاق لاهيجي (در حکمت )
15. هدايه الطالبين في معرفه الانبياء و الائمه المعصومين
شخصيت حکيم در فراسوي مرزها
در حال حاضر شعاع فکري و عظمت علمي حکيم سرزمينهاي بسيار دور را نيز درنورديده است آراء و عقايد او در حکمت در ميان دانشمندان جهان مطرح بوده و از طرف آنان مورد توجه قرار گرفته است . امروز کمتر دانشگاهي پيدا مي شود که در آنجا علوم عقلي و فلسفه شرق مورد توجه قرار نگيرد و نامي از ملا هادي سبزواري در آنجا نباشد. براي نمونه در آثار اقبال لاهوري ، انديشمند مسلمان پاکستان ، مي خوانيم : ((پس از ملاصدرا، فلسفه ايراني با ترک آيين نو افلاطوني ، به فلسفه اصيل افلاطون روي آورد نماينده بزرگ اين گرايش جديد ملا هادي سبزواري است . او بزرگترين متفکر عصر اخير ايران است . بنابراين بررسي فلسفه او براي شناخت نحوه تفکر اخير ايران لازم است . فلسفه سبزواري مانند فلسفه هاي اسلاف او سخت با دين آميخته است . سبزواري با اسناد فعليت به حق ، جهان بيني ايستاي افلاطون را دگرگون کرد و به پيروي از ارسطو حق را مبدا ثابت و موضوع همه حرکات شمرد. از ديدگاه او همه موجودات عالم به کمال عشق مي ورزند و به سوي غايت نهايي خود سير مي کنند. جمادي به سوي انساني ، و بدان که انسان در زهدان مادر از همه اين مراحل مي گذرد.)) (1135)
همچنين پرفسور توشي هيکو ايزوتسو، دانشمند ژاپني و استاد فلسفه دانشگاه مک گيل کانادا و استاد ممتاز دانشگاه توکيو، پيرامون شخصيت فلسفي و عرفاني حاج ملا هادي مي گويد: ((حاج ملا هادي سبزواري متفکري است که اثر معروف ((منظومه و شرح آن )) از اوست و به اتفاق همگان بزرگترين فيلسوف ايراني در قرن نوزدهم بود. در عين حال وي در ميان استادان و بزرگان عارف آن عصر مقام اول را داشت .
سبزواري به عنوان يک عارف از طريق کاملترين نوع تجربه شخصي قادر بود که به ژرفاي اقيانوس هستي و به ديدار اسرار وجود با چشم روحاني خويش راه يابد. وي به عنوان يک فيلسوف مجهز با قدرت تحليلي دقيق ، قادر به تحليل و تجزيه ما بعد الطبيعي اساسي به مفاهيم به صورت نظام مدرسي بود.)) (1136)
زاهد فقيرنواز
حکيم با همه بزرگوار شخصيت علمي خويش روح بلندي داشت و زندگي را تنها از دريچه حکمت و فلسفه نمي گريست ، به گونه اي که گاهي هم صحبتي با فقرا و همنشيني با طبقات ديگر جامعه را مغتنم مي شمرد. زاهدانه مي ريست و به اشراف و حتي شخص شاه نيز بي توجه بود. نقل مي کنند که روزي ناصرالدين شاه در سبزوار به خانه وي آمد و او با غذاي ساده خود از شاه پذيرايي کرد و در مقابل اصرار شاه هيچ چيز از وي قبول ننمود.
وي باغ انگوري داشت که با دسترنج خود از آن محصول برمي داشت و همه ساله به هنگام فصل برداشت ابتدا سهمي را بين نيازمندان تقسيم مي کرد و سپس دوستان خويش را به همراه طلاب علوم ديني به آنجا دعوت مي نمود تا حاصل دسترنج خود را با ديگران مصرف کند.(1137) حکيم خود در دوران زندگي کار مي کرد و بسيار اشتياق داشت که از دسترنج خود استفاده کند. وي از بيت المال هيچ ارتزاق نمي کرد. (1138) او در تمام مدت عمر در يک خانه بسيار ساده زيست . دارايي حکيم منحصر به يک جفت گاو و يک باغچه بود. او هر آن چه را که مورد نياز بود، با دسترنج خود به دست مي آورد و نان ساليانه خود را با زراعتي که خود آن را به عهده داشت مهيا مي کرد گفته اند: حاج ملا هادي يک روز از قنات عميدآباد و يک شبانه روز از قنات قصبه را مالک بود و خودش با استفاده از اين دو آب به کشت گندم و پنبه و ساير مايحتاج زندگي اقدام مي کرد و سالانه سي خروار غله و ده بار پنبه از زمين خويش برداشت مي کرد و از باغي که در بيرون شهر واقع بود سالانه چهل تومان سود به دست مي آورد، قسمتي از مجموع اين درآمدها را براي امرار معاش خويش و باقيمانده را بين فقرا و نيازمندان تقسيم مي نمود. (1139)
وفات حکيم
حکيم سبزواري پس از هفتاد و چند سال طلوع بر عالم انديشه در عصر روز بيست و هشتم ذي الحجه سال 1289 ق ، دار فاني را وداع گفت و جامعه مسلمانان و حوزه هاي علمي را در ماتم فرو برد. پيکر پاک و مطهر آن عالم فرزانه با شرکت اقشار مختلف مردم سبزوار و در حالي که دوستان و شاگردان آن بزرگوار از شدت حزن و اندوه اشک مي ريختند تشييع شد و در بيرون دروازه سبزوار به نام دروازه نيشابور (1140)(معروف به فلکه زند) دفن گرديد.
مرحوم ميرزا يوسف فرزند ميرزا حسن مستوفي الممالک وزير اعظم ايران در سال 1300 ق آرامگاهي در آنجا احداث نمود. اين آرامگاه که در مساحت حدود 110 و عرض 50 قدم ساخته شد در اطراف صحن آن حجره هاي متعددي براي سکونت زوار ساخته بودند که اکنون هم با همان بقعه و صحن با کيفيت سابق موجود است .
 
آثار:
منظومه و شرح منظومه
اسرار الحکمه في المفتتح و المغتنم
مفتاح الفلاح و مصباح النجاح
النبراس في اسرار الاساس
حواشي بر کتاب مفاتيح الغيب
حاشيه بر مبدا و معاد صدرالدين شيرازي
حاشيه بر شرح سيوطي
حاشيه بر اسفار اربعه ملاصدر الدين شيرازي
شرح الاسماء
. شرح فارسي بر برخي از ابيات مشکل مثنوي مولانا
ديوان حاج ملا هادي
راح قراح و کتاب رحيق
حاشيه بر الشواهد الربوبيه في المناهج السلوکيه
هدايه الطالبين في معرفه الانبياء و الائمه المعصومين
حاشيه بر کتاب ((شوارق ))
 


تاريخ بروز رساني : پنجشنبه 19/09/88 ساعت 21:20

کلیه حقوق این پایگاه برای حوزه علمیه میبد محفوظ می باشد. نقل خبر فقط با ذکر منبع مجاز می باشد.