جلوه علما
	جلوه هاي سياسي اجتماعي علما

«آئينه وفا»                    ويژه نامه تولد حضرت معصومه سلام الله عليها

ابوالحسن ربّاني صالح آبادي

اشاره
شهر مقدس قم در طول تاريخ اسلام خاستگاه مهم شيعيان بوده است و انسانهايي در اين شهر پرورش يافته اند که مايه افتخار و شکوه شيعيان شده اند؛ بزرگ مرداني که در برابر حاکميّت استبداد به ملت ها درس آزادگي آموخته و شعله هاي مکتب انقلابي تشيّع را روشن نگاه داشته اند.

يکي از اين ستارگان تابناک که در آسمان علم و حديث درخشيد، سعدبن سعد اشعري قمي است؛ مردي که در روزگار خويش يکي از پرچمداران اخبار و روايات ائمه اطهار (ع) بود. اميد است که مقاله حاضر براي شناخت او، چراغ راه و براي نسل جستجوگر زمان ما که در جستجوي انسان هاي برجسته و بزرگ تاريخ اند، الگويي جاودان باشد.

خاندان
همانطور که از نسبت قمي و اشعري اين مرد بزرگ به دست مي آيد، وي از خاندان شريف «اشعري» است که خدمات شاياني در ترويج مذهب

ناب شيعه انجام داده اند و دهها فقيه و محدّث و متکلم در دامان خويش پرورده اند.

اسم و لقب
اسم شريف اين چهره درخشان سعد، فرزند سعد لقبش اشعري و نسبت او قمي است(1).

در نظر بزرگان
تاريخ نگاراني که شرح حال سعد را نوشته اند، از او به نيکي ياد کرده و مورد ستايش قرار داده اند. شيخ طوسي مي نويسد: سعدبن سعد اشعري، صاحب «کتاب» است(2) و نجاشي در «رجال» و علاّمه در «خلاصه» مي فرمايد: سعدبن سعد اهل قم و مورد اطمينان است(3).(4)

شيخ کشّي اين روايت را نقل مي فرمايد: عبداللّه بن صلت قمي به من خبر داد که در يکي از آخرين روزهاي حيات امام جواد (ع) ، خدمت حضرت مشرّف شدم. شنيدم که امام معصوم (ع) فرمود: «خدا صفوان بن يحيي را جزاي نيکو عنايت فرمايد. در حق محمدبن سنان و زکريابن آدم دعا کردند و فرمودند که به عهد و پيمان خود درباره من وفا کردند، اما امام نامي از «سعد اشعري» نبرد. من مرتبه اي ديگر به حضور امام رفتم، فرمود خداوند صفوان بن يحيي و محمدبن سنان و زکريابن آدم و سعدبن سعد را خير دهد؛ زيرا نسبت به من وفاداري کردند(5).

اين روايت گوياي شخصيت والاي سعدبن سعد، نزد حضرت جواد (ع) است. در اين حديث امام ايشان را دعا کرد و در رديف بزرگان فقه و حديث به حساب آورد. يقينا اين اعتبار معنوي به دليل روح بلند و مقام رفيع اين محدّث جهان تشيع است.

ساير دانشمندان و گزارش دهندگان مانند علامه مامقاني هم که تأليفهايي در زمينه زندگي بزرگان تاريخ تشيع نوشته اند، همان سخنان برجستگان رجال شيعه را ذکر کرده اند.

يار امامان
شيخ طوسي و نجاشي او را از ياران و راويان حضرت رضا و حضرت جواد (ع) مي دانند(6)/(7) و از حديثي هم که کشي نقل کرده استفاده مي شود که او از راويان و ياران حضرت جوادالائمه (ع) بوده بعضي از علماء معاصر هم همين مطلب را مورد تأييد قرار داده اند(8).

هجرت
سعد براي شناخت مکتب و اخبار اهل بيت عصمت (ع) از شهر قم به مدينه يا خراسان هجرت کرد. او اين راه طولاني را طيّ طريق کرد تا از درياي بي انتهاي دانش امام (ع) قطره اي برگيرد و از خرمن علم او، خوشه اي برچيند. آري او نمونه اين خبر معروف است که امام صادق (ع) فرمود: يک نفر از شيعيان ما که اخبار و روايات ما را بين پيروان ما منتشر کند قلب ها و جان هاي آنها به نور دين محکم شود، از هزار نفر عابد، که تنها اهل دعا و ذکراند ولي مبلّغ رسالت الهي نيستند بهتر است(9).

استادان
«سعد» از چند نفر، روايت نقل مي کند که عبارتند از:

1 - حسن بن جهم(10)

وي مورد اطمينان و از ياران حضرت رضا (ع) بود(11).

2 - صفوان بن يحيي(12)

دانشور بسيار بزرگي است که در ميان ياران ائمه همانند ستاره اي پرفروغ مي درخشد(13).

3 - علي بن ابي حمزه(14)

شاگردان
عدّه زيادي از دانشمندان و راويان نزد «سعد» به فراگيري سخنان گُهربار ائمه (ع) پرداخته اند نام اين اشخاص در کتاب هاي رجالي ذکر شده است که به اسامي چند تن از آنان اشاره مي کنيم.

1 - محمدبن خالد برقي(15)

از بزرگان شيعه، يار امام موسي و امام رضا (ع) بود. و فرزند احمدبن محمدبن خالد مؤلف کتاب محاسن برقي بود.

شيخ طوسي و علاّمه، او را فردي مورد اطمينان شمرده اند(16).

2 - محمّدبن الحسن ابي خالد(17)

شيخ طوسي او را از اصحاب امام رضا (ع) مي داند و از روايات متعدد به دست مي آيد که محمد «وصيّ»(18) سعدبن سعد و شخصي قابل اعتماد بود(19).

3 - احمدبن محمدبن عيسي قمي(20)

يکي از دانشمندان بزرگ و مورد اطمينان شيعه در قم و مورد اعتماد راويان بود.

نجاشي مي نويسد: بزرگِ قم و عالمِ برجسته و فقيه آنان که در شهر قم رياست داشت و با امام رضا و امام جواد و حضرت هادي (ع) ملاقات کرده است(21).

4 - عبادبن سليمان(22)

راوي بيشتر رواياتي که از سعد نقل شده است، عبّاد است. البته کسي از دانشمندان پيشين او را مورد وثوق ندانسته است، ولي بعضي از دانشوران اخير مانند؛ وحيد بهبهاني تلاش کرده اند که شخصيت مناسبي از او ارائه کنند(23).

روزگار او
قرائن و شواهد ما را راهنمايي مي کند که او در اواخر قرن دوم هجري در شهر مقدس قم چشم به جهان گشود و در نيمه اول قرن سوّم جان به جان آفرين تسليم کرده است.

البته با توجه به اينکه سعدبن سعد از صفوان بن يحيي روايت نقل مي کند و صفوان بن يحيي در سال 210 رحلت کرده است، دوران زندگي او را مي توان حدس زد.

تأليفات
فهرست نويسان بزرگ شيعه دو يا سه کتاب از سعد ثبت کرده اند و شيخ طوسي مي گويد، او کتابي دارد(24). اما موضوع اين کتاب مشخص نيست. نجاشي کتابي به نام «المسائل» به او نسبت داده است(25) که در اين کتاب 52 حديث از سعد در زمينه هاي مختلف فقهي و اعتقادي وجود دارد(26).

چند روايت
در پايان به چند نمونه روايت که از اين بزرگوار نقل شده است، اشاره مي کنيم.

پاداش زيارت فاطمه معصومه(س)
از معروفترين احاديثي که درباره شأن و منزلت حضرت معصومه(س) و ثواب زيارت ايشان نقل شده است، يکي روايت سعدبن سعد است و شايد اين مهمترين سند در اين باره است. همه روايتگران اين حديث از عالمان مورد اطمينان شيعه اند. شيخ صدوق به نقل از پدرش، از علي بن ابراهيم قمي، از ابراهيم بن هاشم، از سعد اشعري از امام رضا (ع) اينگونه نقل مي کند: قال: سَئلتُهُ عَنْ فاطِمَه بِنتِ موسَي بْنِ جَعْفَرِ فقال: مَنْ زارها، فله الجنّه(27).

سعد مي گويد: از امام رضا (ع) درباره شأن و فضيلت زيارت حضرت فاطمه معصومه (ع) سؤال کردم: هر کس او را زيارت کند، بهشت براي او است.

توحيد
سعد مي گويد از امام رضا (ع) درباره توحيد و اعتقاد به آن سؤال کردم، فرمود: توحيد واقعي همان است که شما شيعيان داريد(28).

پاکي و نظافت
امام رضا (ع) فرمود: از جمله خُلق و خوي پيامبران خدا، تميزي و استفاده از عطرها و اصلاح سر و صورت بوده است(29).

نماز اول وقت
امام رضا (ع) به سعد فرمود: اي سعد هرگاه موقع نماز فرارسيد، نمازت را بخوان، چون نمي داني لحظه ديگر زنده خواهي بود يا نه!(30)

يادِ سيدالشهداء هنگام نوشيدن آب
سعد از داود رِقّي نقل مي کند که نزد امام صادق (ع) بودم. امام آب نوشيد بعد از آن ديدم که امام گريه مي کند. لحظه اي بعد، فرمود: خداوند قاتل امام حسين را لعنت کند. هر کس وقتي آب نوشيد، امام حسين را ياد کند و بر قاتل او لعنت فرستند، خداوند متعال براي او هزار حَسَنه مي نويسد، هزار گناه از او پاک مي نمايد، او را از نظر معنوي به هزار درجه بالا مي برد و گويا هزار بنده آزاد کرده است و پروردگار او را در روز قيامت با مسرّت و شادي محشور خواهد کرد(31).

زندگي در قم
به نقل راويان از امام صادق (ع) نقل مي کند که حضرت فرمود: وقتي فتنه و بلا در شهرها ظاهر شد، به شهر قم پناه ببريد زيرا براي کساني که نگران حفظ دين خود هستند جاي مناسبي است(32).

زمين از وجود معصوم خالي نيست
با يک واسطه از حضرت امام رضا (ع) روايت مي کند که فرمود:

«حجت خدا بر مردم کامل نمي شود مگر به وسيله امام معصومي که شناخته شده باشد(33).»

دين را بايد از امامان آموخت
سعد مي گويد: حضرت رضا (ع) در معناي اين آيه شريفه: که چه کسي گمراهتر است، از کسي که بدون راهنمايي خدا، از هواي نفس پيروي مي کند، فرمود: کساني که مذهب و دين خود را از غير امامان معصوم (ع) فرامي گيرند(34).

محل دفن
محلّ دفن سعدبن سعد اشعري معلوم نيست و نمي توان در اين موضوع نظري قاطع داد و شايد مثل بسياري از خاندان اشعري، در جوار حضرت معصومه و شهر مقدس قم دفن شده باشد.

«پي نوشتها»
1 - رجال نجاشي، ص 127، فهرست شيخ طوسي، ص 76.

2 - رجال شيخ طوسي، ص 127.

3 - رجال نجاشي، چاپ مکتبه داوري، ص 127.

4 - خلاصه علامه حلي، ص 78.

5 - رجال کشي، ج 2، ص 792، چاپ مؤسسه آل البيت لاحياءالتراث.

6 - رجال شيخ طوسي، ص 378.

7 - نجاشي، ص 127.

8 - معجم الثقات، چاپ جامعه مدرسين، ص 58.

9 - اصول کافي، چاپ دارالکتب الاسلاميه، ج 1، ص 33.

10 - بحارالانوار، ج 11، ص 66.

11 - رجال نجاشي، ص 36.

12 - بحارالانوار، ج 17، ص 153.

13 - نجاشي، ص 139، فهرست شيخ، ص 83، رجال شيخ، ص 357.

14 - بحارالانوار، ج 26، ص 45.

15 - رجال نجاشي، ص 127.

16 - تنقيح المقال ممقاني، ج 3، ص 111.

17 - فهرست شيخ، ص 76.

18 - تنقيح المقال، ج 2، ص 99.

19 - همان.

20 - فهرست شيخ، ص 76.

21 - رجال نجاشي، ص 60.

22 - همان، ص 127.

23 - تنقيح المقال، ج 2، ص 121.

24 - فهرست شيخ، ص 76.

25 - رجال نجاشي، ص 127.

26 - بانک اطلاعات کتابخانه حضرت معصومه (س).

27 - ثواب الاعمال (صدوق) ترجمه علي اکبر غفاري، ص 226.

28 - بحارالانوار، چاپ آخوندي، ج 3، ص 240.

29 - بحارالانوار، ج 11، ص 43.

30 - وسائل الشيعه، ج 4، ص 119.

31 - بحارالانوار، ج 46، ص 303.

32 - همان، ج 60، ص 214.

33 - همان، ج 23، ص 51؛ از بصائرالدرجات، صفّار قمي، ص 143.

34 - همان، ج 2، ص 302.

 
 
آثار:
المسائل
 

تاريخ بروز رساني : چهارشنبه 18/09/88 ساعت 13:41